Hayatımızı kolaylaştırmak için geliştirilen sistemler bizi ne kadar tanıyor ve tanıdıkları bilgilerle hangi kararları veriyor?
Geçtiğimiz günlerde karşılaştığım iki haber, sorunun üzerinde yeniden düşünmeme neden oldu. İlki, DoorDash’in drone ile yemek teslimatına başlaması.
İkincisi ise yapay zekâ destekli alışveriş ajanlarının insanların ekonomik durumlarına göre farklı fiyat aralıklarında ürün ve hizmet önermesi.
İlk bakışta birbirinden uzak görünen iki gelişmenin ortak bir noktası var.
Teknoloji insanların ihtiyaçlarını karşılamanın ötesine geçerek onlar adına karar vermeye hazırlanıyor.
DoorDash’in duyurduğu DoorDash Air, yemek siparişlerinde alıştığımız teslimat anlayışını değiştirecek gibi görünüyor. Kuzey Kaliforniya’da Chipotle ve Popeyes gibi restoranlarla başlayacak uygulamada siparişler altı pervaneli drone'larla müşterilere ulaştırılacak.
İlk testlerde ortalama teslimat süresinin beş dakikanın altında kalması oldukça dikkat çekici.
Beş dakikalık teslimat fikri bana hayli cazip geliyor. Trafiğin yoğun olduğu bir akşamda, siparişimin motosiklet yerine havadan gelmesini tercih edebilirim.
Yine de aklımda cevap bekleyen sorular var.
Apartmanların yoğun olduğu mahallelerde teslimat nasıl yapılacak? Balkonlar, elektrik hatları, rüzgâr ve dar sokaklar nasıl yönetilecek? Gökyüzünde yüzlerce teslimat aracı dolaşmaya başladığında şehir hayatı nasıl etkilenecek?
DoorDash’in yaklaşımında ilgimi çeken nokta teknolojiyi geliştirdikten sonra ona kullanım alanı aramaması. Şirket önce insanların sipariş alışkanlıklarını ve restoranların çalışma düzenini incelemiş. Ardından drone sistemini elde ettiği verilere göre tasarlamış.
Siparişlerin yaklaşık yüzde 80’inin drone ile taşınabilecek ağırlık ve boyutlarda olması yatırımı ticari açıdan daha anlaşılır kılıyor. Üstelik hangi siparişin havadan taşınacağına hava koşullarını, mesafeyi ve kara trafiğini değerlendiren bir yazılım karar veriyor.
Türkiye’de benzer bir sistemin yaygınlaşmasını görmek isterim. Yine de beş dakikalık teslimatın heyecanına kapılmadan önce maliyetini, güvenliğini ve şehir yaşamına etkilerini konuşmamız gerektiğini düşünüyorum.
Teknolojinin hızlanması güzel. Hızın kimin yararına çalıştığını bilmek benim için daha değerli.
Carnegie Mellon Üniversitesi ve Cisco’nun ortak araştırmasında yapay zekâ alışveriş ajanlarının ekonomik durumu iyi kullanıcılara daha pahalı seçenekler önerdiği görülmüş.
Araştırmacılar 13 farklı modeli, 325 bin deney üzerinden incelemişler. Kullanıcıların satın alma talepleri sabit tutulurken kişisel profillerindeki bilgiler değiştirilmiş.
Ortaya çıkan tablo düşündürücü. Modellerin sekizi, varlıklı profillere sistematik biçimde daha yüksek fiyatlı seçenekler önermiş.
Uçak bileti arayan iki kişiyi düşünelim.
Gidecekleri şehir, tarih ve beklentileri birbirinin tıpatıp kopyası. Tek fark, yapay zekânın birinin gelir düzeyini diğerinden yüksek bilmesi. Araştırmada incelenen modellerin önemli bir bölümünde varlıklı kullanıcıya daha pahalı uçuşların önerildiği görülüyor.
Hatta araştırmanın aktarılan bulgularına göre açıkça en ucuz seçeneği bulması istenen Gemini 2.5 Flash bile varlıklı profillere ortalama 208 dolar daha pahalı uçak bileti önermiş.
Benim dikkatimi çeken rakamlardan çok, kararın arkasındaki yaklaşım.
Bir alışveriş danışmanına bütçemi söylediğimde bana uygun seçenekleri araştırmasını beklerim. Gelirimin yüksek olduğunu öğrendiği için daha fazla harcama yapabileceğimi varsaymasını istemem. İhtiyacımın karşılanmasıyla ödeme gücümün sonuna kadar kullanılması arasında ciddi bir fark görüyorum.
Üstelik yapay zekâ ajanlarının hayatımızdaki rolü giderek genişliyor. Bugün uçak bileti karşılaştıran sistemler, yarın sigorta poliçemizi seçecek, tatilimizi planlayacak, alışveriş sepetimizi hazırlayacak. Belki de satın alma işlemini bizim onayımızla doğrudan tamamlayacak.
Böyle bir dünyada kişisel verilerimizin nasıl kullanıldığına daha fazla dikkat etmemiz gerektiğine inanıyorum.
Gelirimiz, mesleğimiz, yaşadığımız semt, geçmiş alışverişlerimiz ve tüketim alışkanlıklarımız bir araya geldiğinde hakkımızda oldukça ayrıntılı bir ekonomik profil oluşturulabiliyor.
Yapay zekâ bizi ne kadar iyi tanırsa tercihlerini yönlendirme gücü de o kadar artıyor.
Elbette pahalı bir öneri tek başına kötü niyetin kanıtı sayılmaz. Daha yüksek fiyatlı bir ürün kalite, konfor veya kapsam açısından avantajlı çıkabilir. Araştırma da bütün modellerin her koşulda kullanıcıyı daha fazla harcamaya yönlendirdiğini göstermiyor.
Yine de satın alma talebi değişmediği hâlde kişisel servet bilgisinin önerileri etkilemesi, üzerinde durulması gereken bir durum.
Ben yapay zekânın alışveriş yaparken karşıma çıkardığı ilk seçeneğe güvenerek karar vermek istemiyorum. Farklı fiyatları karşılaştırmayı, önerinin gerekçesini öğrenmeyi ve alternatifleri görmeyi tercih ederim.
İki gelişmeyi birlikte değerlendirdiğimde geleceğin ticaretine ilişkin ilginç bir tablo görüyorum.
Bir tarafta siparişimi beş dakikadan kısa sürede kapıma ulaştırmayı hedefleyen drone'lar var. Diğer tarafta ne satın alacağımı, hangi ürüne ne kadar ödeyebileceğimi tahmin eden yapay zekâ sistemleri.
Ticaretin fiziksel tarafı hızlanırken karar verme tarafı giderek otomatikleşiyor.
İşin tüketici açısından en hassas noktası da burada başlıyor. Bir ürünün bana ne kadar hızlı ulaştığını kolaylıkla ölçebilirim. Fakat karşıma çıkarılan seçeneklerin hangi kriterlere göre belirlendiğini anlamam çok daha zor.
Gelecekte rekabetin teslimat hızından ibaret kalacağını düşünmüyorum. Şirketlerin müşterilerine ne kadar şeffaf davrandığı, yapay zekâ sistemlerinin hangi verilerle karar verdiği ve tüketicinin seçim hakkını ne ölçüde koruduğu da belirleyici olacak.
Drone teslimatlarını da yapay zekâ destekli alışverişi de heyecan verici buluyorum. Fakat hayatımızı kolaylaştıran her yeniliğin koşulsuz güveni hak ettiğine inanmıyorum.
Benim istediğim gayet açık… Siparişim hızlı gelsin, seçeneklerim dürüstçe karşılaştırılsın, harcayacağım paranın miktarına da kendim karar vereyim.
Gökyüzündeki drone'un evimin adresini bilmesi yeterli. Alışverişimi yöneten yapay zekânın ise cüzdanımın kalınlığına göre karar vermesini istemiyorum.
