6331 sayılı Kanun önlem alma yükümlülüğünü işverene veriyor; uzman ve hekim rehberlik ediyor, tehlikeyi yazılı bildiriyor. Yargıtay kararları ise deftere yazılan uyarının bazen kurtardığını, bazen yetmediğini gösteriyor. Fark, uyarının nasıl yazıldığında ve izlenip izlenmediğinde.

Kâğıtta danışman, dosyada sanık

Bir iş kazasından sonra hazırlanan iddianamelerde işverenin, şantiye şefinin ve formenin yanında iş güvenliği uzmanının, kimi zaman da işyeri hekiminin adı da yer alabiliyor. Oysa kanun bu iki mesleği önlemi alan taraf olarak değil, önlemi öneren taraf olarak tarif ediyor.

Kanunun kurduğu iş bölümü

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 4. maddesi, çalışanın sağlığını ve güvenliğini sağlama yükümlülüğünü işverene veriyor ve dışarıdan uzman ya da kuruluştan hizmet almanın bu yükümlülüğü ortadan kaldırmadığını açıkça yazıyor. 8. madde ise uzmanı ve hekimi, işverene rehberlik ve danışmanlık yapmak üzere görevlendirilen kişiler olarak tanımlıyor. Eksikliği bulmak ve işverene yazılı bildirmek onların işi; o eksikliği gidermekten ise yine aynı maddeye göre işveren sorumlu.

Bütçeyi onaylayan, satın almayı yapan, işçiyi işe alan ve iş programını değiştiren işverendir. Uzmanın elinde tespit ve öneri defteri, hekimin elinde muayene ve rapor vardır. Bu açık iş bölümü kazadan sonra yazılan dosyalarda bulanıklaşabiliyor.

Aynı 8. madde, çalışanın ölümü ya da malul kalmasıyla sonuçlanan bir kazada ihmali tespit edilen uzmanın ve hekimin belgesinin askıya alınacağını hükme bağlıyor. Ceza mahkemesi de taksirle öldürmeden mahkûm ettiği uzman hakkında Türk Ceza Kanunu'nun 53. maddesi uyarınca üç aydan üç yıla kadar meslek yasağına hükmedebiliyor. Kanunun uzmandan beklediği önlemi kendi eliyle almak değil; tehlikeyi zamanında görmek, yazmak, işverene ulaştırmak ve gerektiğinde makama bildirmek. Bu görevleri hafife alan uzman da hekim de sorumluluktan kaçamıyor. Asıl mesele, bu görevleri yapan uzmanla yapmayanın aynı sıraya oturtulmamasıdır.

Sorumluluk neden danışmana kadar uzanıyor?

İlk neden, yetki ile sorumluluk arasındaki dengesizlik. Uzman korkuluğu eksik bir iskeleyi, koruyucusu sökülmüş bir presi ya da havası yetersiz bir boya kabinini görür, deftere yazar. Ama korkuluk için bütçe ayıramaz, presi kilitleyemez, kabin için sipariş veremez. Kazadan sonra sorulan soru ise çoğu zaman "kimin yetkisi vardı?" değil, "kim neyi biliyordu?" oluyor. Bilmek, kusur dağılımında pay almaya yetebiliyor.

İkinci neden, hizmetin süresi. Ortak sağlık ve güvenlik birimleri (OSGB) üzerinden verilen hizmette uzman ve hekim pek çok işyerine ayda birkaç saat uğrayabiliyor. Çalışan sayısına ve tehlike sınıfına göre belirlenen bu süreler yasal olarak yeterli sayılsa da, vardiyası ve iş yeri sürekli değişen bir sahanın bütün riskini görmeye yetmeyebilir. Kazadan sonra ise ziyaret tutanakları ve imzalar, "gördü mü, görmesi gerekir miydi?" sorusunun cevabı olarak okunuyor.

Üçüncü neden, kusurun paylaştırılma biçimi. Taksirle öldürme (Türk Ceza Kanunu md. 85) ve taksirle yaralama (md. 89) dosyalarında bilirkişiler olay zincirindeki her halkayı ayrı ayrı tartıyor: işveren, işveren vekili, şantiye şefi, formen, bazen kazazede, bazen de uzman ve hekim. Kusur "asli" ve "tali" diye derecelendiriliyor ve taksiri ve nedensellik bağı kurulan tali kusurlu sanık da cezalandırılıyor; kusur derecesi cezanın belirlenmesinde dikkate alınıyor. Taksir, nedensellik bağı ve diğer ceza sorumluluğu koşulları aranmalıdır. "Ben danışmanım" savunması, ancak görevin eksiksiz yapıldığı belgeyle gösterilebildiğinde karşılık buluyor.

Dördüncü neden ise en az konuşulanı: ekonomik bağımlılık. Uzmanın ücretini ödeyen ya işverenin kendisi ya da işverenle sözleşmesi olan OSGB. Müşterisini kaybetmek istemeyen bir OSGB'nin, işvereni rahatsız eden uzmanı başka bir işyerine kaydırması zor değil. Kanun bu riski görmüş: 8. madde de, Bakanlığa bildirim yapan uzmanın ya da hekimin bu yüzden iş sözleşmesine son verilemeyeceğini ve hak kaybına uğratılamayacağını söylüyor. Bu güvence uzmanın kendi işvereniyle olan sözleşmesini koruyor; OSGB ile işyeri arasındaki hizmet sözleşmesinin bu nedenle sona erdirilmesini açıkça düzenlemiyor. Boşluk da tam burada.

Yargıtay ne diyor? Üç karar, bir ölçü

Yargıtay kararlarına baktığımda ise üç karar bu çizgiyi iyi gösteriyor.

İlki, Yargıtay 12. Ceza Dairesi'nin Aralık 2022'de verdiği karar (2020/9319 E., 2022/9944 K.). Bir mobilya atölyesinde dik istiflenmiş sunta levhalar devriliyor, bir çalışan hayatını kaybediyor. Kısmi süreli çalışan C sınıfı uzman yerel mahkemede mahkûm ediliyor. Yargıtay ise uzmanın istif eksikliklerini kazadan önce onaylı deftere düzenli olarak yazdığını görüyor; deftere düşülen kaydın işverene bildirilmiş sayılacağını, eksikliği gidermenin işverenin görevi olduğunu belirterek uzman hakkındaki mahkûmiyeti bozuyor.

İkincisi aynı dairenin 25 Kasım 2020 tarihli kararı (2018/1129 E., 2020/6401 K.) ve sonucu tam tersi. Bir şantiyede kalıp işçisi yaklaşık 4,80 metreden düşüp hayatını kaybediyor. İki A sınıfı uzman; kısmi süreli çalıştıklarını, sahada sürekli bulunmadıklarını, uyarılarını yaptıklarını ve asıl sorumluluğun işverenle şantiye şefinde olduğunu savunuyor. Yargıtay bu savunmaları yeterli görmüyor ve mahkûmiyetleri onaylıyor.

Üçüncüsü bir hukuk dairesi kararı ve bildirim yapan uzmanın korunmasıyla ilgili. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 6 Nisan 2021 tarihli kararında (2020/4467 E., 2021/7646 K.) uzman, hayati tehlikeleri farklı tarihlerde tespit edip işverene yazılı olarak bildirmiş, sonuç alamayınca Bakanlığın yetkili birimine başvurmuş ve kısa süre sonra iş sözleşmesi feshedilmiş. Yargıtay bu bildirimin 6331 sayılı Kanun'un 8. maddesi kapsamında olduğunu kabul ediyor; bir yıllık sözleşme ücretinden az olmamak üzere tazminat talebinin kabulü gerekirken reddedilmesini bozma nedeni sayıyor.

Bu kararları yan yana koyunca şu çıkıyor: Mahkeme, uzmanın bir şey yazıp yazmadığına değil; neyi, ne kadar somut, ne zaman yazdığına ve yazdıktan sonra ne yaptığına bakıyor. Olaya özgü, tarihli bir uyarı uzmanı koruyabiliyor. Genel bir risk tablosu ya da kazadan önce hiç kayda geçmemiş bir tehlike korumuyor. Kısmi süreli çalışmak da tek başına mazeret sayılmıyor.

Elbette karşı görüş de var. Uzmanın sorumluluğunun daha ağır değerlendirilmesi gerektiğini savunanlar, yönetmeliğin uzmana çalışma ortamını gözetme ve alınan önlemlerin uygulanmasını izleme görevi verdiğini, sahadaki tehlikeyi en yakından görenin de uzman olduğunu hatırlatıyor. Bu itiraz haksız değil; izlemeyi bırakan uzman kendi görevini ihmal etmiş olur. Ama aslında sorulması gereken, uzmanın kendi görevini yapıp yapmadığıdır; işverenin yapmadığını uzmana yüklemek değil.

İşyeri hekiminin ayrı riski

İşyeri hekimi için ise tablo biraz daha farklı. Hekimin asıl aracı sağlık gözetimi: işe giriş ve periyodik muayeneler ve sonunda verilen "bu kişi bu işte çalışabilir" kararı. Bilinç kaybına yol açabilecek bir rahatsızlığı olan çalışanın vinç ya da pres başında çalışmasına uygun görüş verilmesi, sonradan bir kaza olursa hekimi doğrudan nedensellik zincirine sokabilir. Hekimi koruyan şey; muayenenin işin risklerine göre yapıldığını, gerektiğinde uzman hekim görüşü istendiğini ve çalışma kısıtlamalarının işverene yazılı bildirildiğini gösteren kayıtlardır. Hekimin "çalışamaz" ya da "kısıtlı çalışabilir" görüşünü uygulatmak ise yine işverenin ve işveren vekilinin görevi.

Uzman ve hekim kendini nasıl korur?

Kanundan ve kararlardan çıkan yol karmaşık değil, ama disiplin istiyor.

Birincisi, somut yazmak. Defterdeki not "yüksekte çalışmaya dikkat edilmeli" gibi bir genelleme olmamalı; yeri, ekipmanı, tehlikeyi ve önerilen önlemi göstermeli. Örneğin: "B blok 6. kat döşeme kenarında 16 metrelik bölümde korkuluk yok; çalışma başlamadan geçici korkuluk ve güvenlik ağı kurulmalı." Tarih ve fotoğraf eklenirse kayıt güçlenir.

İkincisi, yazılanı işverene ulaştırmak. İşveren ya da vekili deftere imza atmıyorsa aynı tespit kurumsal e-posta veya kayıtlı elektronik posta (KEP) ile gönderilmeli, gerekirse noter kanalı kullanılmalı. Amaç, "haberim yoktu" denemeyecek bir iz bırakmak. İşveren uzmanın görüşüne aykırı bir karar alıyorsa, uzmanın katılmadığını gerekçesiyle yazılı olarak kaydetmesi de önemli bir delil. Bu şerh sorumluluğu kendiliğinden kaldırmaz, ama kimin neye karar verdiğini belgelemesi açısından önemli.

Üçüncüsü, izlemek ve yeniden yazmak. Bir sonraki ziyarette önlemin alınıp alınmadığına bakılmalı; alınmadıysa bu da tarihiyle deftere geçmeli. Kararlardaki ayrım çoğu zaman burada başlıyor: Bir kez yazıp bırakan ile takibini kayda geçiren aynı yerde durmuyor.

Dördüncüsü, hayati tehlikede Bakanlığa bildirmek. 6331 sayılı Kanun'un 8. maddesinin ikinci fıkrası; acil durdurmayı gerektiren ya da yangın, patlama, göçme, kimyasal sızıntı gibi hayati tehlike arz eden veya meslek hastalığına yol açabilecek bir durum işverene bildirildiği halde giderilmezse, bunun Bakanlığın yetkili birimine bildirilmesini zorunlu tutuyor. Ocak 2025'te 7538 sayılı Kanun'la yapılan değişiklikle bu yükümlülük OSGB yönetimini de kapsar hale geldi; bildirim varsa yetkili sendika temsilcisine, yoksa çalışan temsilcisine de yapılıyor. Bildirim yapmayan uzmanın ve hekimin belgesi ilk seferde üç ay, tekrarında altı ay askıya alınıyor. Yani bildirim bir tercih değil, yasal bir görev.

Beşincisi, gerekirse ayrılmak, ama doğru sırayla. Tehlike giderilmiyor ve baskı sürüyorsa uzman ve hekim de birer çalışan olarak, tedbir alınmasını talep etmelerine rağmen sonuç alamazlarsa 6331 sayılı Kanun'un 13. maddesi ve İş Kanunu'nun 24. maddesi uyarınca iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir. Ancak ayrılmak geçmişteki eksiği silmez; önce tespitlerin yazılmış, işverene ulaştırılmış ve gerekiyorsa Bakanlığa bildirilmiş olmalıdır.

Başka ülkeler nasıl yapıyor?

Almanya'da iş güvenliği uzmanı (Fachkraft für Arbeitssicherheit) ve işyeri hekimi (Betriebsarzt), 1973 tarihli İş Güvenliği Kanunu (Arbeitssicherheitsgesetz) ile işvereni destekleyen ve ona danışmanlık yapan kişiler olarak tanımlanıyor. Uzman eksikleri işverene bildiriyor, önlem öneriyor ve uygulanması için çaba gösteriyor; kararı ve uygulamayı işveren üstleniyor. Bu, uzmanın hiç ceza sorumluluğu taşımadığı anlamına gelmiyor; ama sorumluluk üstlendiği görevin kapsamı ve özenle yapılıp yapılmadığı üzerinden değerlendiriliyor. Kaza sigortası ile önleme görevini birlikte yürüten meslek birlikleri (Berufsgenossenschaften) de sistemin ağırlığını cezadan önlemeye kaydırıyor.

İngiltere'de 1974 tarihli İşte Sağlık ve Güvenlik Kanunu (Health and Safety at Work etc. Act) ana yükü işverene veriyor. 2007 tarihli Kurumsal Taksirle Öldürme Kanunu (Corporate Manslaughter and Corporate Homicide Act) ise ölümle sonuçlanan ağır yönetim zafiyetlerinde şirketin kendisini sanık yapıyor; üst yönetimin işi nasıl örgütlediği suçun belirleyici unsuru sayılıyor. Danışmanlar dahil bireyler kendi kişisel kusurları için ayrıca yargılanabiliyor; ama dosyanın merkezinde kararı veren ve kaynağı yöneten yönetim duruyor.

ABD'de ağırlık idari denetimde. İş Sağlığı ve Güvenliği İdaresi (OSHA) işverenin standartlara ve genel özen yükümlülüğüne (General Duty Clause) uyumunu denetliyor ve ağır para cezaları kesiyor. Federal yasadaki ceza hükmü, bir çalışanın ölümüne yol açan kasıtlı ihlallerle sınırlı ve muhatabı işveren. Şirket bünyesindeki güvenlik profesyonelleri ise sistemin uygulayıcısı olarak görülüyor.

Bu üç ülkede sorumluluk karar yetkisini izliyor: Bütçeyi ve iş programını kim yönetiyorsa kaza dosyasının merkezinde o duruyor. Türkiye'de kanunun lafzı da aynı şeyi söylüyor, Yargıtay'ın bozma kararları da bu çizgiyi koruyor. Fark uygulamada: Meslek örgütleri, ilk derece yargılamasında ve bilirkişi raporlarında kusurun zaman zaman karar yetkisinin değil imzanın peşinden gittiğini söylüyor.

Ne yapılmalı?

Örneğin bir şantiyede; iş güvenliği uzmanı tehlikeleri tespit ederek önlem önerilerini bildirirken, alan sorumlusu işin saha organizasyonunu, proje sorumlusu uygulama yöntemini, müteahhit yetkilisi kaynak ve ekipman tahsisini, alt işveren ise kendi çalışanlarının iş organizasyonunu yürütür. Bu kişilerin görev, yetki ve sorumlulukları; sözleşmeler, organizasyon şeması ve fiili uygulamadaki yetki dağılımı dikkate alınarak ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Dolayısıyla bir iş kazasında kusur belirlenirken yalnızca İG uzmanının imzasına veya mesleki unvanına bakılmamalı; kişinin görev alanı, fiili müdahale ve karar yetkisi, ihmalinin niteliği ve kazanın meydana gelmesindeki nedensellik bağı birlikte incelenmelidir.

Uzmanı ve hekimi sorumluluktan bütünüyle muaf tutmak değil; görevini yapanı yapmayandan ayıracak açık ölçüler koymak. Bunun için üç adım öneriyorum.

Birincisi, bilirkişi raporlarında uzmanın ve hekimin kusuru, kanunun onlara verdiği görevlerle sınırlı incelenmeli: tespit, yazılı bildirim, takip, Bakanlığa bildirim ve sağlık gözetimi. İşverene ait önlem alma yükümlülüğü onlara yansıtılmamalı.

İkincisi, mesleki bağımsızlık güçlendirilmeli. Bakanlığa bildirim yapan iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekiminin iş sözleşmesinin bu nedenle sona erdirilememesine ilişkin mevcut yasal güvence, uygulamada daha etkin hâle getirilmelidir. Ayrıca, uzman veya hekimin kanuni bildirim yükümlülüğünü yerine getirmesi nedeniyle OSGB ile işyeri arasındaki hizmet sözleşmesinin sona erdirilmesi ya da yenilenmemesi yoluyla dolaylı baskı oluşturulmasının önüne geçecek yasal düzenlemeler yapılmalıdır. Hizmet süreleri de yalnızca mevzuatta belirlenen asgari süreler üzerinden değil, işyerinin tehlike sınıfı, faaliyetlerin niteliği, çalışan sayısı ve sahadaki fiili riskler dikkate alınarak değerlendirilmelidir.

Üçüncüsü, kayıtlar dijitalleşmeli: Defterin kaybolduğu, imzalatılmadığı ya da sonradan doldurulduğu tartışmaları, tespitin zaman damgasıyla tutulduğu ve işverene kendiliğinden ulaştığı bir sistemle büyük ölçüde biter.

Bunlar yapılmazsa nitelikli mühendislerin ve hekimlerin bu alandan uzaklaşması, kalanların ise işi imza atmaya indirgemesi kaçınılmaz olur. İş güvenliğinin amacı kazadan sonra kimin imzası olduğunu bulmak değil, kazayı olmadan önlemek.

Bir iş güvenliği uzmanı, işverenin yerine geçerek iş organizasyonu yapamaz, bütçe tahsis edemez, çalışanları işe alamaz veya iş ekipmanlarının teknik uygunluğunu tek başına sağlayamaz. Buna rağmen uzman, sahip olmadığı karar ve uygulama yetkilerinin sonuçlarından sorumlu tutulmamalıdır. Sorumluluk, kişinin unvanına veya imzasına göre değil; kanuni görevine, fiili yetkisine, ihmaline ve meydana gelen sonuçla arasındaki nedensellik bağına göre belirlenmelidir.

Uzmanı ve hekimi gerçekten danışman yapan şey, uyarılarını dikkate alacak bir sistem kurmak; görevini yerine getirdiği hâlde karar ve uygulama yetkisi bulunmayan kişileri, işverenin yerine getirilmeyen yükümlülüklerinin sorumlusu hâline getirmemektir.

Bu tartışmanın neden ertelenemeyeceğini İzmir Bornova'da yaşanan kule vinç kazası bir kez daha gösteriyor. 30 Aralık 2022 tarihinde meydana gelen ve altı çalışanın hayatını kaybettiği kazaya ilişkin davada, basına yansıyan bilgilere göre iş güvenliği uzmanı Fikret A. hakkında Ekim 2026'da 12 yıl 6 ay hapis ve 3 yıl meslek yasağı kararı verildiği, karar duruşmasında tutuklandığı bildirildi. Ancak karar henüz kesinleşmemiştir. Sanığın yargılama sırasında kendisine yüklenen asli kusuru kabul etmediği de kamuoyuna yansımıştır.

Bu dava, iş güvenliği uzmanlarının mesleki sorumluluğunun hangi ölçütlere göre belirlenmesi gerektiği tartışmasını yeniden gündeme taşımıştır. Meslek örgütlerinin İzmir ve Antalya'da gerçekleştirdiği protestolar da bu kaygının yalnızca bireysel olmadığını göstermektedir.

Sorumluluk, imza üzerinden değil; kişinin kanuni görevleri, fiili yetkileri, somut ihmali ve kazayla arasındaki nedensellik bağı üzerinden değerlendirilmelidir. Aksi hâlde, yarın bir şantiyede tehlikeyi tespit edip bildirecek bir iş güvenliği uzmanı veya bir fabrikada sağlık gözetimini üstlenecek işyeri hekimi bulmak giderek zorlaşabilir.