Atatürk’ün ekonomi modelini anlatabilmek için bir önceki makalemde o dönemde aşılması gereken zorlukları ve çözülmesi gereken yapısal problemleri anlatmıştım.
Cumhuriyet’in kuruluşu ile birlikte bir çok yapısal sorun çözülmüş, bir sanayi toplumunun ihtiyaç duyduğu nitelikli insan dokusunu yetiştirmek için gerekli olan adımlar büyük bir isabet ve süratle atılmıştı. Elbette bunlar yeterli değildir birde toplumsal iklimi üretim yapmaya uygun hale getirmek gerekmektedir ki bu da büyük ölçüde başarılmıştır.
Bir çok kişi sosyalizm ya da komünizmi ütopik, hayali bir model olmakla eleştirir ve serbest piyasa ekonomisini büyülü bir reçete gibi sunar, serbest piyasa ekonomisi uygulandığı zaman sorunların kolayca çözülebileceğini iddia eder. Oysa gerçekte serbest piyasa ekonomisi de aynı sosyalizm ve komünizm gibi ekonominin ve hayatın gerçeklerinden kopuk ütopik bir modeldir. Gerçek hayatta serbest piyasa ekonomisi diye bir şey yoktur. Bu noktada devletlerin kısıtlamalarından ya da düzenlemelerinden falan da bahsetmiyorum. Gerçek hayatta piyasa aktörleri piyasanın serbest olmaması için ellerinden gelen her şeyi yapar, hukuken kurallar serbest piyasa ekonomisine uygun olsa da fiili durumda piyasalar asla serbest olmaz!
Serbest piyasa ekonomisinin teorisinde model talep artar, arz bu talebi karşılayamazsa fiyatlar artar ve böylelikle üreticiler çok fazla kar etmeye başlarsa piyasaya yeni aktörler girer ve bu yeni üreticilerin yaratacağı arz piyasayı dengeler varsayımı üzerine kuruludur.
Öncelikle şunu söyleyeyim piyasaya hakim olan üreticiler varken dışarıdan yeni bir üreticinin piyasaya girmesi fiilen çok zordur. Çok zordur çünkü yeni üreticinin yapması gereken yatırım ve pazardan pay alması için gereken harcamalar çok yüksektir. Oysa eski üreticinin kapasite artırımı çok ama çok daha kolay ve düşük maliyetli bir yöntemdir. Ayrıca çoğunlukla üreticilerin kapasite fazlaları vardır, neredeyse hiç yeni yatırım yapmadan mevcut kapasitelerini artırarak talebi kolayca yanıtlayabilir.
Hele hele uluslararası ticarette serbest piyasa ekonomisinin uygulanması çok daha zordur. Çok daha zordur çünkü; bir çok üretici devlet desteği alarak zaten dış piyasalara hakim olmuştur. Diğer yandan sınai üretime önce başlamış ve pazarı ele geçirmiş üreticiler dış pazarda kapasite fazlalarını değerlendirir bu yüzden de fiyatlarını çoğu durumda yeni bir üreticinin piyasaya girmesini engelleyebilecek şekilde ayarlayabilir. Yeni üreticilerin ise doğal olarak böyle bir imkânı yoktur.
Ayrıca finansman ve üretim bilgisine erişim zorlukları da her isteyenin istediği gibi piyasaya girmesine izin vermez.
Bu yüzden sanayileşmekte geç kalmış ülkelerin iç pazarlarını koruyup, yerli sanayilerini kurabilmeleri çok da kolay değildir. Özellikle özel sektör firmaları için devlet desteği ve koruması olmadan bunu yapabilmek neredeyse imkânsızdır.
Diğer yandan serbest piyasa ekonomisinde teorik olarak tüm mal ve hizmetlerin fiyatının piyasada belirlenebileceği iddia edilir. Oysa bir çok mal ve hizmetin fiyatının piyasada belirlenmesi mümkün değildir. Örneğin sağlığın fiyatı nedir? Derde deva olacak bir ilacın fiyatının belirlenmesi serbest piyasa koşullarına bırakılabilir mi? Tek derdi kar etmek olan özel sektör yüksek yatırım gerektiren düşük kar marjlı işlere yatırım yapar mı? Bu noktada sağlık sektöründe ortaya çıkan sorunlar Covid-19 pandemisinde görülmedi mi?
İşte bu noktada Mustafa Kemal Atatürk’ün ekonomik modeli büyük önem taşıyor. Bu modele göre öncelikle sanayileşmiş ülkelerin yıkıcı rekabetine dayanabilmek için kamusal üretim ön plana alınıyor. Bu durumu prematüre doğmuş bir bebeğin küvezde yaşama hazırlanmasına benzetebiliriz. Mustafa Kemal Türk ekonomisinin üretici gücünü bir nevi küveze koyarak rekabet koşullarına dayanabilecek kadar güçlenmesini sağlamıştır. Malum kamu kurumları batmaz, dolayısı ile yıkıcı rekabete dayanarak üretim gücünün yok olmasını kolaylıkla engelleyebilir ve bu arada sınai bilginin birikmesini, yeterli miktarda nitelikli insan gücünün yetişmesini sağlayabilir. İşte bu yüzden Atatürk’ün karma ekonomi modelinde yüksek sermaye ve bilgi gerektiren bir çok sınai üretim devlet tarafından yapılmıştır.
Diğer taraftan fiyatı piyasada belirlenemeyecek ve stratejik özellik taşıyan üretimin devlet tarafından yapılması Mustafa Kemal Atatürk’ün kurduğu karma ekonomi modelinin temel özelliğidir.
Ayrıca sanayileşmede geri kalmış toplumlar hem bilgi ve hem de sermaye sıkıntısı yaşar bu sıkıntıyı çözmenin en kolay yolu da kamusal üretimdir.
Mustafa Kemal Atatürk’ün karma ekonomi modelinde kamusal ve özel üretimin birlikte kullanılması, üretim araçlarının mülkiyetinde katı bir sınırlama olmaması Türk ekonomisinin çok kısa bir süre zarfında dönüşüp sınai üretim yapabilir hale gelmesine imkan sağlamıştır.
Hem sosyalist ve hem de liberalist ütopik hayaller peşinde koşup gerçeklikten kopan bir çok kişi Atatürk’ün bu salt gerçekçi modelini eleştirir amma ve lakin Cumhuriyetin kuruluşundan bu yana yaşananlar bu modelin işe yaradığını açıkça göstermektedir.
Bu noktada son bir ek daha yapmak isterim; zaten gelişmiş, sanayileşmiş ve rekabet gücünü elinde tutan bir ekonomi ile gelişmeye, sanayileşmeye çalışan bir ekonominin model gereksinimleri daima farklı olacaktır. Atatürk’ün modeli gelişmek isteyen, geri kalmış ülkeler için derde deva olacak bir reçetedir.
