Türkiye'nin Avrupa Birliği (AB) ile ilişkileri, başlangıç noktasına bağlı olarak farklılık gösterse de ortaklık anlaşmasından itibaren 60 yılı aşkın bir süredir inişli çıkışlı olarak devam etmektedir. Bu süreçte Türkiye AB’ye girmek için girişimlerde bulunmuş, AB ise genellikle Türkiye’nin birliğe kabul edilmemesi yönünde bir tavır takınmıştır.

Her ne kadar AB, süregelen süreçte Türkiye’nin kriterleri yerine getirmediğini ileri sürse de, Türkiye’nin bütün kriterleri tam olarak yerine getirmesi durumunda dahi, AB örgütünün kısmen, üye ülkelerden bir bölümünün de kararlı ve belirgin bir şekilde siyasi tercihler nedeniyle Türkiye’nin üyeliğe alınmasına karşı tutum içinde olduğu ve olmaya da devam edeceği anlaşılmıştır.

Ancak son birkaç yıldır yaşanan olaylara istinaden, AB’nin ve AB üyesi olmayan Avrupa ülkelerinin, Türkiye’ye karşı ilgisinin arttığı gözlemlenmektedir. Bu durumun çıkar odaklı olduğu dikkatte alınmalı, hareket tarzlarımızın bu çerçevede oluşturulmasına özen gösterilmelidir.

Avrupa’nın Türkiye’ye ilgisi artıyor

Avrupa’nın Türkiye’ye karşı ilgisinin artması ve işbirliği yapma ihtiyacı duymasının başlıca nedeninin güvenlik kaygısından kaynaklandığı görülmektedir. Bu güvenlik kaygısına; Rusya-Ukrayna savaşının yarattığı tehdit algısının, bunun üstüne Trump’ın Avrupa’nın savunma maliyetini artık üstlenmek istemediğini, Avrupa’nın kendi savunma ihtiyacını sağlaması gerektiğini, bu kapsamda önce Almanya’dan, şimdi de İtalya’dan kuvvetlerini çekeceğini belirtmesinin ve Avrupa’nın kendi başının çaresine bakması gerektiğini söylemesinin sebep olduğu ortadadır. Bu durumun Avrupa’nın savunma maliyetlerini zorunlu olarak artmasını da beraberinde getireceği bilinmektedir.

Türkiye’yle işbirliği yapma ihtiyacında, ABD/İsrail-İran savaşında belirgin olarak ortaya çıkan enerji arz güvenliğinin etkisinin de büyük rol oynadığını söylemek gerekir.

Bu durumda işbirliğinin, özellikle Avrupa Güvenlik Mimarisi çerçevesinde şekilleneceği anlaşılmaktadır. Bu mimaride Türkiye’ye olan ihtiyacın kaçınılamaz hale geldiğinin görülmesi üzerine bu konudaki çalışmaların şimdi, Yunanistan, GKRY ve Fransa engellerini aşarak nasıl gerçekleştirilebileceğine odaklandığı söylenebilir.

Türkiye’ye karşı duruşlar

Türkiye’ye karşı yaklaşımlar sergileyenlerin başında AB Komisyonu Başkanı Leyen gelmektedir. Leyen, AB’nin genişlemesini desteklediğini ve Rus, Türk veya Çin etkisine girmeden bunun Avrupa Kıtasının tamamını kapsaması gerektiğini ifade etmiş, Avrupa’nın bugüne kadar Rusya’dan ucuz enerji, Çin’den ucuz işgücü, ABD’den de güvenlik desteği alma döneminin sona erdiğini, AB’nin kendi güvenliği ve ekonomik gücünü yeniden inşa etmesi gerektiğini sözlerine ilave ederek daha bağımsız olmaları gerektiğini belirtmiştir.

Leyen’in bu açıklamalarındaki, AB aday ülkesi konumunu muhafaza eden Türkiye hakkındaki ifadeleri, bazı ülkeler tarafından memnuniyetle karşılanmışsa da, AB tarafındaki birçok aktör tarafından Türkiye’yle yakın işbirliğinin gerekliliği de kabul edilmiş durumdadır.

AB içinde Türkiye’ye yönelik yaklaşım genellikle, Türkiye’nin sorunlu olduğu, zor bir müttefik olacağı, demokratik standartlardan gittikçe uzaklaştığı tanımlamaları üzerinden şekillenmektedir. Siyasi kriterler ve Avrupa değerleri konuları aşılamadığı için de Türkiye’ye karşı adaylık konusunda mesafeli davranılmaktadır.

Leyen’in bu düşüncesinden ayrı olarak Yunanistan, GKRY ve Fransa’nın engellemeleri de sorun yaratmaktadır.

Fransa, Yunanistan ve GKRY, Türkiye’nin Avrupa Güvenlik Mimarisi içinde yer almasına karşı olduğu için AB tarafından oluşturulan 150 milyar euroluk Avrupa için Güvenlik Eylemi (SAFE) programına katılmasını veto etmişlerdir.

AB’nin, NATO’nun ortak savunma ilkesi 5.madesine benzer maddesi olan ve 2009'da yürürlüğe giren Lizbon Antlaşması'ndaki 42.7 “karşılıklı savunma maddesine” işlerlik kazanması üzerinde çalıştığı ve özellikle bunun GKRY’de yapılan AB Devlet veya Hükümet Başkanları Gayrıresmi Toplantısında üzerinde durulduğu bilinmektedir. Toplantıda GKRY’nin bu maddeye ilişkin özel çabası dikkat çekmiştir.

Bu maddenin ön plana çıkmasında Trump'ın NATO'ya yönelik tutumunun etkili olduğu, İran'daki savaş sırasında Kıbrıs'taki İngiliz üslerine saldırı girişimi ve Grönland konusundaki gelişmelerin de bu ivmeyi tetiklediği düşünülmektedir.

Ancak Yunanistan ve GKRY’nin bu maddeyi Türkiye aleyhine kullanmaya yöneldiği görülmektedir. Yunanistan’ın tarih boyunca canlı tuttuğu Türk ve Türkiye düşmanlığından beslendiği, bunun da hiçbir zaman da sonlanmayacağı açıktır. GKRY’de aynı paraleldedir. Üstelik GKRY’nin, AB üyesi olma sıfatı ve avantajını kullanarak NATO’ya girme çabasında olduğu da bilinmelidir.

GKRY’nin ısrarıyla Bürüksel NATO karargahında, “karşılıklı savunma” maddesi için bir simülasyon tatbikat yapılacağı ve senaryolar içinde, GKRY’nin saldırıya uğraması halindeki (Türkiye/KKTC) reaksiyonların da yer alacağı bildirilmiştir.

Fransa’nın da Yunanistan’la Savunma işbirliği anlaşması çerçevesinde ona destek çıktığı, onun saldırıya uğraması halinde yardımına koşacağını açıklamasının ve Macron’un, Miçotakis ile birlikte GKRY ziyaretinde GKRY’ye verdiği desteğin, bu üçlünün birlikte hareket edeceği mesajı olduğu üzerinde durulmalıdır.

Fransa, GKRY ile Garantörlük anlaşmasına aykırı olmasına rağmen, Haziran 2026’da imzalayacağı savunma anlaşmasıyla adaya daimî asker yerleştirerek Doğu Akdeniz’deki askeri varlığını kalıcı hale getirecektir.

Yunanistan, GKRY, İsrail arasında yükselen işbirliği de, GKRY üzerinden Fransa’yla da birleşerek, Doğu Akdeniz’de bir ittifak oluşturmaktadır.

Fransa’nın Türkiye karşıtlığı; Türkiye’nin Yunanistan’ın Doğu Akdeniz’deki hamlelerine karşı, Libya’nın tanınan Trablus hükümetiyle deniz yetki alanları anlaşması yapıp haklarını koruması Fransa’nın bölge politikaları açısından kaybı olmuş ve buna tahammül edememiştir. Bunun karşılığında Hafter Yönetimini destekleyerek Türkiye’yle Afrika’da da karşı karşıya gelmiştir. Libya'nın yanı sıra Afrika'nın geri kalanında yaşanan rekabet de Ankara-Paris hattında bir gerilim oluşturmuştur. Ermeni destekçiliğinde önde gelen ülkelerden biri olan Fransa, Türkiye’nin Azerbaycan-Ermenistan Savaşında Azerbaycan’a destek vermesinden de rahatsız olmuştur. Kürtçülük konusunda Bayan Miterand ile hız kazanan Türkiye düşmanlığı da PKK ve PYD açısından halen tazeliğini korumaktadır.

Türkiye’ye destek de var

GKRY’de AB liderleri toplanırken, aynı zamanda Türkiye Dışişleri Bakanı da İngiltere’yi ziyaret etmiş ve İngiltere ile Stratejik Ortaklık Çerçeve Belgesi imzalanmıştır. Birleşik Krallık, AB üyesi olmamasına rağmen Avrupa güvenlik mimarisi içinde kritik bir aktör olmaya devam etmektedir. İtalya, İspanya, Almanya ve Polonya gibi birçok müttefik ülkenin, Türkiyesiz Avrupa Güvenliğinin olamayacağı ifadesi de önemlidir.

Belçika Kraliçesi’nin geniş bir heyetle yaptığı Türkiye ziyaretinde savunma işbirliğine yer verilmesi ve AB Komisyonunun Akdeniz'den sorumlu üyesi Suica’nın, Türkiye’nin bölgesel bağlantısallık gündeminde önemli bir ortak olduğunu belirtmesi de kayda değer bir durumdur.

-Türkiye’nin bulunduğu coğrafyanın özelliği, jeopolitik durumu ve tehdit algılaması onu, AB’nin diğer ülkelerinden farklı kılmakta, bu nedenle AB’nin tüm kriterlerini yerine getirmeyi kabul etmesi de kendi güvenliği ve bekası açısından sakınca yaratmaktadır. Ancak bu durum, AB’nin zaten birçok kurumuyla ve sistemleriyle var olan ilişkilerini derinleştirmesine, özellikle de Avrupa Güvenlik Mimarisi içinde yer almasına, hatta başat rol oynamasına da engel teşkil etmemektedir.

-AB’nin, Türkiye tüm kriterleri yerine getirse dahi, Ortadoğu’ya sınır olmak istememesi, her türlü göç korkusu, yaşam tarzı uyuşmazlığı ve sıklıkla söz konusu edilen din farkı nedeniyle tam üyeliğe kabul etmesinin de uzak bir ihtimal olduğu düşünülmektedir.

-AB’nin Türkiye ile yaşadığı siyasi ve ideolojik anlaşmazlıklar devam etse de, Jeopolitik dengeler değiştikçe Avrupa’nın Türkiye’ye bakışının değiştiğini ve Türkiye’nin Avrupa’nın vazgeçilmez güç merkezlerinden biri hâline gelmekte olduğunu, güçlü ordusu ve savunma sanayiine sahip olduğunu da düşünerek, Ankara’yı dışlayan bir Avrupa Güvenlik Mimarisi oluşturmanın gerçekçi olamadığını anladığı söylenebilir.

-Bu durumda Türkiye’nin Avrupa Güvenlik Mimarisi içinde yer alması için siyasi engellerin nasıl aşılacağı Türkiye’nin değil, AB’nin sorunudur. Çünkü buna esas ihtiyaç duyan AB’dir. Bu konudaki ilişkide Türkiye’nin tek taraflı olarak durumunu anlatmasına ihtiyaç yoktur. AB’nin bu konudaki yaklaşımını beklemeli, ilişkinin karşılıklı çıkara bağlı olmasına dikkat etmelidir.