Asıl mesele tüketici güveni falan değil.
Asıl mesele çok daha basit.
Vatandaşın parası zorunlu ihtiyaçlara ancak yetiyor.
Geriye de bir şey kalmıyor.
Bloomberg HT Tüketim Eğilimi Ön Endeksi kasımın ilk yarısında yüzde 19,07 düştü.
Endeks 75,74’ten 61,30’a geriledi.
Bu, gerçek tüketimin yüzde 19 düştüğü anlamına gelmiyor.
Ama çok önemli bir şeyi gösteriyor.
Vatandaş otomobil, konut ve dayanıklı tüketim gibi büyük harcamalardan hızla çekiliyor.
Neden?
Çünkü artık iki ayrı alışveriş listesi var.
Birincisi;
almak zorunda oldukları.
Gıda.
Kira.
Elektrik.
Doğalgaz.
Ulaşım.
Çocuğun okul masrafı.
İkincisi;
almak isteyip de ertelemek zorunda oldukları.
Otomobil.
Mobilya.
Beyaz eşya.
Elektronik.
Konut.
Ve ikinci liste her geçen gün biraz daha çöpe gidiyor.
Çünkü ilk liste bütün maaşı yiyor.
Ekimde yıllık enflasyon yüzde 29,77.
Ama konut giderleri yüzde 40,24,
ulaştırma yüzde 36,39,
gıda yüzde 27,73 artmış durumda.
Yani maaş daha hesaba yatıyor;
kira alıyor,
market alıyor,
fatura alıyor,
ulaşım alıyor.
Ayın başında para bitiyor.
Sonra dönüp;
“Vatandaş neden araba almıyor?”
diye soruyoruz.
Neyle alacak?
2026 net asgari ücret 28 bin 75 lira.
Ekim sonuna kadar fiyatlar yılbaşından bu yana yüzde 27,52 artmış.
Maaş ise yerinde.
İşte tüketim eğilimindeki yüzde 19’luk düşüşün özü burada.
İnsanlar alışveriş yapmak istemediği için değil;
alışveriş yapacak parası kalmadığı için büyük harcamadan çekiliyor.
Üstelik krediye sarılsa o kapı da pahalı.
İhtiyaç kredisi faizi yüzde 61,5.
Konut kredisi yüzde 41,5.
Taşıt kredisi yüzde 43,6.
Peşin alamıyorsun.
Krediyle de alamıyorsun.
Ne yapıyorsun?
Erteliyorsun.
Araba eskidiyse binmeye devam ediyorsun.
Buzdolabı çalışıyorsa değiştirmiyorsun.
Telefon bozulmadıysa yenisini almıyorsun.
Ev almak zaten hayal oluyor.
Nitekim otomotiv pazarı ekimde yıllık yüzde 30,84 daraldı.
Otomobil satışları yüzde 28,40,
hafif ticari araç satışları yüzde 39,52 geriledi.
Konut satışlarında da eylülde yıllık düşüş yüzde 9,3.
İkinci elde kayıp yüzde 15,3.
Ama aynı dönemde perakende satış hacmi hâlâ yıllık yüzde 7,7 artıda.
İşte bütün hikâye burada.
Vatandaş hâlâ harcıyor.
Çünkü harcamak zorunda.
Ekmek alacak.
Süt alacak.
İlaç alacak.
Faturasını yatıracak.
Bunları kesemez.
Ama otomobili keser.
Mobilyayı keser.
Elektroniği keser.
Konut planını erteler.
Yani;
tüketim bitmiyor, tercih hakkı bitiyor.
Bir de borç tarafına bakın.
Tüketici kredisi ve bireysel kartlarda takip oranı yüzde 5,52.
İhtiyaç kredisinde yüzde 6,68.
Kredi kartında yüzde 5,90.
Toplam takip bakiyesi 411 milyar lira.
Millet sadece yeni borç almakta zorlanmıyor.
Eski borcunu da çeviremiyor.
Kredi kartı artık keyif için değil;
ay sonunu getirmek için kullanılıyor.
Market karttan.
Akaryakıt karttan.
Fatura karttan.
Maaş geliyor;
kart borcuna gidiyor.
Sonra aynı döngü yeniden başlıyor.
Bu tabloda vatandaştan otomobil almasını,
mobilya değiştirmesini,
konut peşinatı biriktirmesini
nasıl bekleyeceksiniz?
Bekleyemezsiniz.
Çünkü ortada tüketim tercihi kalmadı.
Mecburiyet var.
Üstelik vatandaş geleceğe de güvenmiyor.
Hanehalkının 12 ay sonrası enflasyon beklentisi yüzde 43,75.
Asgari ücret ve altında geliri olanlarda yüzde 46,6.
Enflasyonun düşeceğine inananların oranı ise sadece yüzde 16,56.
Yani adam;
“Bugün alamıyorum ama üç ay sonra alırım.”
da diyemiyor.
Çünkü üç ay sonra maaşının daha fazla yeteceğine inanmıyor.
İşte sıkıntı burada.
Bugün Türkiye’de mesele;
“Vatandaş harcamak istiyor mu?”
değil.
“Zorunlu ihtiyaçlardan sonra harcayacak parası kalıyor mu?”
meselesi.
Ve görünen o ki kalmıyor.
Bunun faturası da sadece vatandaşa çıkmayacak.
Otomobil satılmazsa otomotivci,
mobilya satılmazsa üretici,
konut satılmazsa inşaatçı etkilenecek.
Satış düşecek.
Ciro düşecek.
Yatırım ve istihdam baskılanacak.
Sonra vatandaşın geliri daha da zayıflayacak.
Al sana kısır döngü.
Velhasıl;
mesele vatandaşın alışverişten vazgeçmesi değil.
Vatandaş zorunlu ihtiyaçlar dışında bir şey alamıyor.
Maaş kiraya,
mutfağa,
faturaya,
ulaşıma ancak yetiyor.
Geriye hayat kalmıyor.
İşte o yüzde 19’luk düşüşün anlattığı asıl hikâye bu:
Vatandaş harcamayı kısmadı.
Harcanabilir parası kalmadı.