Başlık, bir Kazak şairinin kitabının adı. Kazakçası Oy İyirimderi. Oy, “fikir, düşünce” anlamında Türkçe bir söz. Biz bu kelimeyi dil devrimi sırasında “rey” anlamında dilimize kattık. Eski Türkçenin “akıl” anlamındaki ög sözü, Türkistan Türklerinde bugün oy biçiminde söyleniyor.

İyirim, “girdap, burgaç” anlamında. +ler çokluk eki Kazakçada belli seslerden sonra +der biçimine giriyor.

Keŋesbek Kurmanğaliyev’in “öleŋder jiynağı” yani “şiirler derlemesi” 2026 yılında Oy İyirimderi adıyla Almatı’da basılmış. Keŋesbek Kurmanğaliyev 90 yaşında ve çocukları, torunları, torun çocukları onun şiirlerini toplayarak bir armağan kitap hazırlamışlar. Üstelik bazı şiirlerin sayfa başlarına kare kodlar konularak şairin sesinden şiirleri dinlemek imkânı da sağlanmış.

“Jol Eserleri” (Yol İzleri) başlıklı şiirinde Kurmanğaliyev İrtiş ırmağını kutsuyor: Kösilip jatır kart Ertis / Degendey “Kayda barasıŋ?... / Aldımen mağan tağzım et / Kay jerden kelgen balasıŋ?”… Aytıp aytpay ne kerek / Köretuğın köz kerek / Aynalayın tuwğan el / Seniŋ ornıŋ tım bölek.

Biraz Kazakça bilgi fena olmaz. Bütün ş sesleri Kazakçada s. Onun için İrtiş ırmağı Ertis. Söz başındaki bütün y sesleri Kazakçada j. Onun için yer kelimesi jer olmuş. Yine söz başındaki bütün g sesleri Kazakçada k. Ondan dolayı gelen kelimesi kelgen biçiminde, gerek kelimesi de kerek biçiminde.

Galiba biraz anlar gibi olduk: Yayılarak uzanıp duruyor yaşlı İrtiş. Degendey, “dermiş gibi” anlamında. Sanki İrtiş konuşuyor: “Nereye gidiyorsun?... Önce bana tazim et. Nereden gelen balasın?” Ne sorusu yanında aynı anlamda bir de ka kökü var. Türkistan Türklerinde bu kökten kayda, kayerde, kayerden gibi soru kelimeleri yapılmış. Tabii Kazaklar y-‘leri j- yaptığı için kay jerden diyorlar. Bu ka kökü bize çok mu uzak? k- sesini h-‘ye çevirirsek yakın yerlerde bazı türevler bulabiliriz: Karadenizliler haçan (ne zaman?) diyorlar ya, işte bu kökten geliyor. Azerbaycan’daki hara, hardan (nereye, nereden?) sözleri de bu köke dayanır. Bizim kaç da aynı kökten. Sonraki dörtlüğe devam edelim: Söylense söylenmese ne olur / Görecek göz gerek / Kurban olayım doğma yurdum sana! / Senin yerin bambaşka.

İrtiş’in suladığı topraklar şairin doğduğu yerler. Dolayısıyla burada bir sıla özlemi dile geliyor. Aynalayın sözünü hiç unutmamak gerek. Türkistan Türklerinde çok yaygın. Aslında “döneyim” demek ama mecaz olarak “kurban olayım” anlamında. Azerbaycan’da da başına dönüm diyorlar.

Keŋesbek Kurmanğaliyev 1936 yılında Doğu Kazakistan’da, Öskömen’de doğmuş. Babası savaşa gitmiş ve şairimiz küçük yaşta yetim kalmış. Öskömen Pedagoji Enstitüsü’nde dersler Rusça imiş. Arkadaşlarını örgütleyip ana dillerinde ders talep etmişler. Talep yerine getirilmeyince sisteme baş kaldırarak Kızılorda Pedagoji Enstitüsüne gitmiş ve Kazakça eğitim görmüş. Tam 41 yıl öğretmenlik yapmış. Bunun 30 yılı da idarecilikle geçmiş. Son beş yılı ise Arkalık Pedagoji Enstitüsünde öğretim üyesi olarak çalışmış. Binlerce öğrenci yetiştirmiş.

Kurmanğaliyev’in şiirlerinde “Kazak halkının kaderini, arzu ve dileklerini, sevincini ve tasasını, doğulan yere, halka ve aileye olan sevgiyi” görebiliriz.

Dünya Türklüğü birbirini, birbirinin dilini, edebiyatını tanımalıdır.