Bakü Türkoloji Kurultayı, 26 Şubat – 6 Mart 1926 tarihlerinde Bakü’de, İsmailiye Sarayı’nda yapılmıştır. Kurultayın Azerbaycan Türkçesinde tam adı “Birinci Ümumittifag Türkoloji Gurultayı”dır. Ümumittifag, “Sovyetler Birliği” anlamında kullanılmıştır.
Yalnız Türkoloji tarihi için değil, Türk Dünyası tarihi için de önemli olan kurultayın bugünlerde yüzüncü yılını andık.
İlk anma toplantısı 27-28 Şubat 2026’da Bakü’de yapıldı. Birinci gün, yüz yıl önceki yerde yani İsmailiye Sarayı’nda, ikinci gün Hazar Üniversitesinde anma konuşmaları yapıldı ve bildiriler sunuldu.
İsmailiye Sarayı’nın 1926’da resmî adı Türk Medeniyyeti Sarayı yani “Türk Kültürü Sarayı” idi. Çünkü o zaman Azerbaycan Türklerine “Türk”, Sovyetler’deki diğer Türklere de ya “Türk” ya da “Türk-Tatar” deniyordu.
İsmailiye Sarayı bugün Azerbaycan Millî İlimler Akademisine aittir.
27-28 Şubat 2026 toplantısı dört kuruluş tarafından düzenlendi: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Hazar Üniversitesi, Yunus Emre Enstitüsü, Azerbaycan Millî İlimler Akademisi.
2026 anma toplantısının tam adı 100-cü İlinde (Yılında) Bakı Türkoloji Gurultayı’dır. Bizim Bakü dediğimiz güzel şehrin adı Azerbaycan Türkçesinde Bakı’dır ancak kelimedeki ikinci hece “kılıç” kelimesindeki kı- gibi söylenmemelidir. Kâmil adında olduğu gibi ince k ile ve yanında ı ile söylenmelidir: ḱı. Bu tarz bir hece Türkiye Türkçesinde yoktur, o sebeple biz Bakü diyoruz.
İsmailiye Sarayı’ndaki açılışta Azerbaycan’ın, Türkiye’yi de çok iyi bilen başlıca ziyalıları hazır bulunmakta idi: Anar Rzayev, İsa Habibbeyli, Sabir Rüstemhanlı, Nizami Caferov, Şahin Mustafayev, Möhsün Nağısoylu, Nadir Memmedli, Nesib Nesibli… Sevimli şairimiz Rüstem Behrudi de o görkemli salonda sanki eski Türk şaman ruhunu temsil ediyordu.
Feridun Ağasıoğlu Celilov’u özellikle belirtmeliyim. Çünkü 1992’de Azerbaycan’ın Latin alfabesine geçişinde en büyük rol onundur.
İkinci gün Hazar Üniversitesinde bizi musiki ve raks karşıladı. Ahmet Cevat’ın Çırpınırdın Karadeniz’i, Fikret Emirov’un Min Bir Gecesi, Sabir Kârger’in Anayurt Marşı mükemmel icra edildi. Öğrenciler bizim kaşık oyunlarını döktürdü. Hazar Üniversitesinin başı Hamlet İsahanlı ve genel sekreter Elövset Muallim ne güzel bir üniversite yaratmışlar.
Anma toplantısı yalnız Bakü’de olmadı. Türk Tarih ve Kültür Vakfı’nın düzenlediği bir toplantı da 3-4 Mart 2026 tarihlerinde Ankara’da, tarihî Türk Ocağı binasında yapıldı: 1926 Bakü Türkoloji Kurultayı’nın 100. Yılı. Çeşitli resmî kuruluşların destek verdiği toplantıda Azerbaycan’dan, Özbekistan’dan gelen bilim adamları da vardı.
Bu vesileyle Bakü Kurultayı ile ilgili birçok yayın da gün yüzü gördü. Kâmil Veli Nerimanoğlu ve Mustafa Öner’ce hazırlanan ve Türk Dil Kurumunun yıllar önce yayımladığı 1926 Bakü Türkoloji Kurultayı – Tutanaklar temel kitaptır.
Şimdi elimizde üç yeni kitap var: Şükrü Halûk Akalın, 100. Yılında 100 Soruda Birinci Türkoloji Kurultayı; Nadir Memmedli, 1926-cı İl I Türkoloji Gurultay; Elçin İbrahimov, Birinci Türkoloji Gurultayda Ortag Elifba İmla ve Edebi Dil Meseleleri.
1926 Bakü Kurultayı, Sovyetlerdeki Türk ülkelerinin bütün Türkolog ve aydınlarının son olarak bir araya geldikleri kurultaydır. Rus baskısı arttı, bir daha bir araya gelemediler. Kurultaya katılanların birçoğu da 1937-38 yıllarında öldürüldü. Kurultayda Latin alfabesine geçilme kararı alınmıştı; 1937-40 arasında bütün Türkler birbirinden farklı Rus Kiril alfabesine geçirildi.
Bu olumsuz sonuçlarına rağmen kurultay bugün, Türk aydınlarının bir araya gelip millî meseleleri görüştükleri gün olarak anılıyor. Bakü’de de Ankara’da da hep Türklük, Türk Dünyası ve Türk birliği konuşuldu.
