Türk ve Dünya Halk Kültüründe Sarımsak - Resim : 1

“Nerede sarımsak varsa orada sağlık,

Nerede sağlık varsa orada sarımsak vardır”

(Maurice Messeque)

Anadolu halk kültürü, manevi inançların ve ritüellerle örgülü toplumsal bir yapının zengin yansımasıyla yüklüdür. Türk ve dünya halk kültüründe sarımsak, yalnızca bir mutfak malzemesi değil; aynı zamanda koruyucu, şifalı ve ritüelistik anlamlar taşıyan güçlü bir semboldür.

Sarımsak, bağışıklık sistemini güçlendiren, doğal antibiyotik etkisi gösteren ve kükürt bileşikleri (allisin) bakımından zengin şifalı, soğanlı bir bitki türüdür.

Yurdumuzda İspanyol Sarımsağı, beyaz sarımsak ve kara sarımsak olmak üzere üç çeşidi bulunan sarımsak, yurdun her yerinde yetişmiş olmakla birlikte; Kastamonu, Balıkesir, Taşköprü, Boyabat, Edirne, Kayseri, Konya, Bafra, Çarşamba yörelerinde üstün özellikli sarımsaklar üretilmektedir.

Halk inançlarında sarımsak sadece fiziksel hastalıkları tedavi etmekle sınırlı kalmayıp, manevi tehditlerden korunma, nazardan sakınma ve ruhsal dengenin yeniden sağlanması gibi çeşitli alanlarda etkin bir şekilde kullanılmıştır.

Türk halk inancında sarımsak, kötü gözlere, nazara ve kem gözlü insanlara karşı en güçlü kalkanlardan biri sayılır. Özellikle küçük çocukları, lohusa kadınları ve yeni doğan bebekleri nazardan ve al karısı, cin gibi kötü varlıklardan korumak için beşiklerine, üzerlerine veya odanın uygun köşelerine sarımsak asılır ya da konulur. Sarımsak kabuklarının yakılarak evde tütsü yapılması, ortamdaki kötü enerjiyi ve nazarı kovacağı inancına dayanır.

Anadolu halk kültürü, yüzyıllar boyunca hem bireysel hem de toplumsal düzeyde birçok manevi inanç ve ritüeli içinde barındıran zengin bir mistik folklor uygulamalarına sahiptir. Mistik folklor uygulamaları bireylerin manevi dünya ile olan bağlarını güçlendirip toplumsal dayanışmayı sağlar.

Türk halk inançlarında sarımsak, kötü olayları önleme veya olumsuz durumların gerçekleşmesini engelleme amacıyla çeşitli sembolik ve mistik anlamlarla donatılmıştır.

Halk arasında "çivi çiviyi söker" inancıyla, olumsuz durumlara karşı aynı güçte bir karşılık vermek gerektiğine inanılır. Sarımsağın keskin kokularına yüklenen büyüsel etkilerden, kötü ruhlardan korunma ve manevi temizlik amaçlarla Anadolu halk inanışlarında sıklıkla yararlanıldığı görülür:

“Halk inançlarında sarımsak, sadece hastalıkları tedavi eden unsurlar olarak değil, aynı zamanda keskin kokuları acımsı tatları ile kötü ruhlardan ve olumsuz enerjilerden korunmak için güçlü birer sembol olarak kullanılır. Sarımsağın halk arasında ruhani varlıklarla olan ilişkileri, onları manevi bir kalkan olarak görülmesini sağlamıştır. Bu bağlamda, sarımsağa yüklenen anlamların kaynağında, bu bitkinin halk arasında ruhani varlıklarla olan ilişkisi, onları manevi bir kalkan olarak görülmesini sağlamıştır”.

Geleneksel Anadolu tıbbında ve halk hekimliğinde sarımsak "doğal ilaç" kabul edilir. İçerdiği allisin sayesinde antibakteriyel etki göstererek vücut direncini artırır. Damarları gevşeterek yüksek tansiyonu düşürmeye ve kötü kolesterolü azaltmaya yardımcı olur. Bağırsak florasını dengeler, hazımsızlığı ve şişkinliği önler. İnsülin duyarlılığını artırarak kan şekerinin dengelenmesine katkı sağlar. Sarımsağa özel koku ve lezzeti veren bünyesindeki kükürtlü, uçucu yağdır.

Dünyadaki pek çok kültür ve medeniyetlerde sarımsağın özenle kullanıldığı saptanmıştır. Örneğin, Herodot kitabında Mısır’da Keops Pramidinin üzerindeki bir kitabede piramidin üzerindeki işçilere salgın hastalıktan korunmaları için bol miktarda sarımsak verildiği belirtilmektedir. Romalı askerlerin savaşa giderken uyarıcı olarak bol bol sarımsak yedikleri; Ortaçağ’da sefere çıkan denizcilerin pusuladan sonra yanlarına aldıkları en önemli şeyin sarımsak olduğu, İkinci Dünya Savaşında yaralanan Rus askerlerine yaralarının üzerine koymaları için sarımsak verildiği bilinmektedir.[1]

Anadolu halk hekimliğinde sarımsağın kullanım alanının oldukça geniş olduğu görülmektedir. Örneğin; Gaziantep’te doğumdan sonra çocuğun gözlerine gelebilecek hastalıkları önlemek için sarımsak suyu ile sürme çekilir. Kulak ağrısına Yalova, Ankara, Sivas vb. yörelerde kulağa pişmiş sarımsak dişi konur. Sivas’ta saç kelliğine sarımsak sürülmektedir. Sivas, Kırşehir, Safranbolu ve Gaziantep’te sıtma olan hastaya sarımsak yedirilir. Akrep ve böcek sokmalarında sarımsak sürülür.

Edebiyatta sarımsak, antik çağlardan modern metinlere kadar hem halk inanışlarının, hem kültürel kimliğin hem de metaforik anlatımların güçlü bir simgesi olmuştur. Kokusu, tadı ve tıbbi özellikleriyle bu bitki, yazarlar tarafından çok farklı anlamlar yüklenerek kullanılmıştır.

Sarımsak, dünya edebiyatında ve folklorda kötülüğü uzak tutan büyülü bir nesne olarak sıkça karşımıza çıkar.

Sarımsağın edebiyattaki en popüler kullanımı şüphesiz vampir mitolojisidir. Bram Stoker’ın dünyaca ünlü eseri Dracula romanında sarımsak, Kont Dracula’nın karanlık güçlerine karşı kullanılan en birincil korunma aracıdır. Pencerelere asılır, odalara serpiştirilir ve ölümcül bir kalkan görevi görür.

Homeros’un Odysseia destanında, büyücü Kirke’nin insanları domuza çeviren büyülerini bozması için Hermes, Odysseus’a "moly" adında sihirli bir bitki verir. Birçok edebiyat tarihçisi ve botanikçi, bu bitkinin yaban sarımsağı olduğunu kabul eder.

Sarımsak, keskin kokusu nedeniyle edebiyatta genellikle alt sınıfı, köylülüğü, emeği veya saray dışı yaşamı sembolize etmek için bir araç olarak kullanılmıştır.

William Shakespeare, oyunlarında sarımsağı sınıf ayrımını vurgulamak için bir metafor olarak kullanır. Örneğin, Bir Yaz Gecesi Rüyası oyununda oyunculara "nefesleri tatlı koksun" diye sarımsak ve soğan yememeleri tembihlenir. Julius Caesar ve Coriolanus oyunlarında ise sarımsak kokulu nefesler, "avam takımını" ve sıradan halk kitlelerini tanımlamak için ironik bir biçimde vurgulanır.

Cervantes’in ölümsüz eseri Don Kişot’ta, idealize edilmiş şövalyelik dünyası ile sert gerçeklik sarımsak üzerinden çarpışır. Don Kişot’un köylü sevgilisi Dulcinea del Toboso, büyücülerin etkisiyle sarımsak kokan sıradan bir köylü kadınına dönüştüğünde, bu koku asil aşk ideallerinin yıkılışını simgeler. Sancho Panza ise sarımsağı doğallığın, tokluğun ve halkın sembolü olarak gururla sahiplenir.

Sarmsakla ilgili inançların çokluğu da dikkat çekmektedir. Örneğin; Ankara, Sivas, Konya, Kayseri vb. yörelerde gece sarımsak evden dışarı çıkarılmaz, çıkarılırsa bir felaket olacağına veya o evden bir ölü çıkacağına inanılır. Sarımsak kabukları yakılmaz, yakılırsa yakan kişi fakir düşer.

Türk edebiyatında ve halk kültüründe sarımsak hem mizahi unsurlarda hem de atasözü/deyim zenginliğinde yer bulur.

Sarımsak; atasözlerimiz, deyimlerimiz ve bilmecelerimizdeki kullanımlarıyla anonim edebiyatımızın temel taşları arasın”da yerini almıştır. Örneğin: “Sarımsağı gelin etmişler, kırk gün kokusu çıkmamış”, “Sarımsak içli dışlı, soğan yalnız başlı”, gibi atasözü ve deyimlerde kullanımı, bilmecelerimizde de: “Allah’ın işi, tepede oluşur dişi” (Sarımsak-Malatya), “Kat kat açılır, kokusundan kaçılır” (Sarımsak-Elaziğ), biçiminde yer aldığı görülmektedir.

[1] Eren Akçiçek, “Türk Halk Hekimliğinde Sarmısak”, Erence Halk Bilimi Yazıları, İzmir, 1997, s. 46