1930’ların Washington’ı… Bugün demokrasinin ve özgürlüğün başkenti diye övülen şehir, o yıllarda ırk ayrımcılığının ta kendisiydi. Siyahların beyazlarla aynı otobüse binemediği, aynı restoranda yemek yiyemediği, hatta aynı kapıdan giremedikleri zamanlardı. Siyah müzisyenler en iyi ihtimalle mutfak kapısından kulüplere girer ve beyazlarla yan yana oturamazdı.

Ta ki 1934 yılında, Türkiye Cumhuriyeti’nin Washington Büyükelçisi Mehmet Münir Ertegün, o meşhur Sheridan Circle’daki malikânesinin kapılarını açana kadar.

Haziran 1934’te göreve başlayan Ertegün, Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’e uzanan diplomasi tecrübesiyle önemli bir isimdi. Millî Mücadele döneminde Ankara Hükümeti’nin başhukuk müşavirliğini yapmış, Atatürk’ün güvendiği adamlardan biri olmuştu. Ailesiyle Washington’a yerleştiğinde iki oğlu Ahmet ve Nesuhi henüz çocuk yaştaydı. Nesuhi 17, Ahmet 11.

Atatürk büstünün önünde bu caz efsaneleri ne yapıyor? - Resim : 1

Ertegün kardeşlerin cazla tanışması Washington’dan önceye dayanıyor. Anneleri Hayrünnisa Hanım piyano ve ud çalan, şarkı söyleyen yetenekli bir kadındı. Evdeki müzik sevgisinin kaynağı büyük ölçüde o idi. Nesuhi’nin 1932’de Londra Palladium’da Ahmet’i Duke Ellington ve Cab Calloway konserlerine götürmesi ise bu tutkuyu ömür boyu sürecek bir meraka çevirdi.

Kardeşlerin uğrak yerlerinden biri Howard Theatre’dı. Şehrin siyah kültür hayatının merkezi olan bu tiyatroda Ellington, Basie, Armstrong, Billie Holiday, Lionel Hampton dinlediler. Yetinmedi. Müzisyenleri kendi evlerine davet ettiler. Ailenin yaşadığı ve aynı zamanda büyükelçilik konutu olan Everett House, böylece sıradışı jam session’lara ev sahipliği yapmaya başladı.

Atatürk büstünün önünde bu caz efsaneleri ne yapıyor? - Resim : 2

1940’ların başında pazar öğle yemeklerinin ardından müzisyenler enstrümanlarını çıkarıp doğaçlama yapıyordu. Siyah ve beyaz müzisyenler Amerika tarihinde ilk kez eşit şartlarda Atatürk büstünün önünde aynı salonda oturuyor, aynı sofrayı paylaşıyor, birlikte çalıyordu. Lester Young, Henry Allen, Mezz Mezzrow, Art Hodes, Jay Higginbotham…

Bu “aykırı” durum Washington’ın ırkçı sosyetesinin ve bazı siyasetçilerin gözünden kaçmıyor. Dönemin etkili senatörlerinden biri, siyah konukların ön kapıdan girmesinden duyduğu rahatsızlığını mektupla bildirdiği anlatılır. Bahsi geçen mektupta:

"Sayın Büyükelçi, ikametgâhınıza siyahların ön kapıdan girdiğine dair duyumlar alıyoruz. Bu durum şehrimizin geleneklerine ve kurallarına aykırıdır."

Münir Ertegün’ün bu küstahlığa verdiği yanıt ise diplomasi tarihine altın harflerle kazınacak cinsten:

"Sayın Senatör, benim ülkemde dostlar her zaman ön kapıdan girer. Ancak siz arzu ederseniz, elbette arka kapıyı kullanabilirsiniz."

Atatürk büstünün önünde bu caz efsaneleri ne yapıyor? - Resim : 3

Bu tek cümlelik, diplomatik nezaketin arkasına saklanmadan sergilenmiş muazzam cevap, Washington kulislerinde bomba etkisi yaratıyor. Münir Ertegün, temsil ettiği ülkenin kapısında insanları ten renklerine göre ayırmayı reddediyordu. Üstelik bunu dönemin Amerika’sında, siyasi ağırlığı yüksek bir başkentte yapıyordu.

Kardeşler bu buluşmaları büyükelçilikle sınırlı tutmak istemediler. Siyah ve beyaz müzisyenlerin aynı sahneyi, farklı ırklardan dinleyicilerin yan yana oturabileceği mekânlar aradılar. Washington’ın ilk karma konserini düzenlemek istiyorlardı. Kapısını açan tek yer Jewish Community Center oldu. Sidney Bechet, Joe Turner, Pete Johnson, Pee Wee Russell sahneye çıktı. Ardından National Press Club da kabul etti. 25 Mayıs 1942’deki konserin yıldızı Lead Belly idi. Ertegün kardeşlerin organizatörlük tecrübesi henüz pek parlak değildi. Lead Belly sahneye çıkmadan önce kalabalığı görünce ücretinin iki katını istemiş, kardeşler de kabul etmişti.

Bu konserler yalnızca Washington’ın müzik hayatına değil, dönemin ırk ayrımcılığına karşı yürütülen kültürel mücadeleye de katkı sağladı. Nesuhi yıllar sonra cazı “toplumsal mücadelede kullandığımız bir silah” olarak tanımlayacaktı. İki kardeşin yaklaşımı da buydu cazı yaratan siyah sanatçıların hak ettikleri itibarı görmesi için çabalıyorlardı.

Mehmet Münir Ertegün 1944’te Washington’da vefat etti. Naaşı, savaşın bitmesinin ardından Amerikan savaş gemisi USS Missouri ile Türkiye’ye getirildi. 5 Nisan 1946’da İstanbul’a ulaşan gemi Dolmabahçe açıklarında demirledi. Amerikan yönetiminin, Sovyetler Birliği’nin Türkiye üzerindeki baskısının arttığı bir dönemde gerçekleştirdiği bu ziyaret, iki ülke ilişkileri bakımından da önemli bir mesaj taşıyordu. Üstelik söz konusu gemi, birkaç ay önce Japonya’nın teslimiyet belgesinin imzalandığı zırhlıydı.

Büyükelçinin vefatının ardından ailesi Türkiye’ye dönse de, Ahmet ve Nesuhi müzikten kopamadı. Ahmet 1947’de müzik endüstrisine adım attı. Yeni bir plak şirketi kurmak için sermaye arıyordu. Aile dostu Türk diş hekimi Vahdi Sabit, evini ipotek ettirerek 10 bin dolar borç verdi. Ahmet, Herb Abramson ile birlikte Atlantic Records’u kurdu. New York’ta küçük bir ofiste başlayan bu girişim, zamanla dünya müzik tarihinin en etkili şirketlerinden biri haline geldi.

Atlantic’in başarısında Ahmet’in müzikal sezgisi kadar birlikte çalıştığı isimlerin de payı büyüktü. Şirket, siyah sanatçıların ürettiği rhythm and blues ve soul müziğin geniş kitlelere ulaşmasında etkili oldu. Ray Charles’ın Atlantic yılları, Aretha Franklin’in dünya çapında yıldıza dönüşmesi bu dönemin örneklerindendi. Ahmet’in etkisi caz ve blues ile sınırlı kalmadı. Rolling Stones, Cream, Led Zeppelin gibi rock gruplarının uluslararası dinleyiciye ulaşmasında da önemli rol oynadı.

Hoş bir ayrıntı daha var. 1950’lerde bazı şarkıların bestecisi olarak kendi adını kullanmak istemediğinde Nugetre takma adını tercih ediyordu, Ertegün soyadının tersten yazılışı… Clovers’ın seslendirdiği erken dönem hitlerinde bu isme rastlamak mümkün.

Ağabeyi Nesuhi’nin katkısı da en az Ahmet’inki kadar önemliydi. 1956’da Atlantic’e katılan Nesuhi, şirketin caz bölümünün gelişmesinde büyük rol oynadı. John Coltrane, Charles Mingus, Ornette Coleman gibi isimlerin kayıtlarının yayımlanmasına katkıda bulundu. Üstelik sadece yapımcılıkla sınırlı kalmadı. Los Angeles’ta bulunduğu yıllarda UCLA’de caz tarihi dersleri verdi. Bu dersler, Amerikan üniversitesinde kredili olarak verilen ilk caz tarihi derslerinden biri, muhtemelen de ilkiydi.

Ahmet Ertegün 1987’de Rock and Roll Hall of Fame’e kabul edildi. Atlantic Records, Ray Charles’tan Aretha Franklin’e, Rolling Stones’tan Led Zeppelin’e uzanan kadrosuyla müziğin en önemli kuruluşlarından biri haline geldi. 2006’da New York’taki bir Rolling Stones konserinde geçirdiği talihsiz kazanın ardından hayatını kaybetti.

Ertegün ailesinin hikâyesinde, Atatürk büstünün önünde bir araya gelen bu müzisyenler, ırk ayrımcılığının hüküm sürdüğü bir ülkede renkleri siyah denilerek ayrılmadan aynı sofraya oturabildi, aynı sahneyi paylaşabildi. O salonda kimse diğerinden daha üstün değildi. Ertegün ailesinin açtığı bu kapıdan giren, Atatürk büstünün önünde çalan bu siyah müzisyenler artık beyaz seçkinlerinin de bulunduğu çevrelerde görünür olmaya başladı.