Prof. Dr. Esat Arslan, Trump-Putin-Şi zirvesinden yeni bir Yalta düzeni çıkmadığını, Putin'in gücünü ve oyun kurucu pozisyonunu pekiştirdiğini, Şi'nin zirveden karlı çıktığını söyledi. Yalta düzeni son buldu diyen Arslan, "Putin; Şi ve Trump ile aynı masada 80 dakika oturdu, büyük lider olarak meşruiyet kazandı." dedi
Prof. Dr. Esat Arslan'ın 3'lü zirve hakkındaki değerlendirmeleri şöyle:
-Trump, Putin ve Şi'nin Shenzhen'de buluşması yeni bir "Yalta" tartışması başlattı. Bir asker ve tarihçi olarak sizce dünya yeniden büyük güçlerin nüfuz alanlarına mı bölünüyor?
'YENİ DÜNYA YALTA'YA SIĞMIYOR'
Maalesef neredeyse tüm medya bu masayı "Yeni Yalta" olarak tanımlıyor ve anlatıyor. Bu durum kuşkusuz medyanın manşet bilgiye gereksiniminden kaynaklanıyor. Ben buna kısa bir cevap vermek istiyorum: "Yeni Dünya Yalta’ya sığmıyor."
Oysa II. Dünya Savaşı'nın sonunda savaşın galip liderleri Roosevelt, Churchill ve Stalin; Avrupa'yı paylaşmak için bir araya geldiler. Bugün ise "Shenzhen’de Trump, Şi ve Putin şimdi dünyayı paylaşacak" diyerek masayı kurdular ve kurguladılar deniliyor. Bu simülatif olgu, bu benzetme külli yanlış. Neden? Çünkü ortada 3 temel fark var:
- Birinci Fark: 1945'te savaş bitmişti, şimdi savaş bitmedi. Şu an hem İran hem de Ukrayna savaşı devam ediyor; ayrıca bu savaşların iki tarafı olan ABD ve Rusya Federasyonu da aynı masada. Yalta'da II. Dünya Savaşı bitmiş, galip devletler haritayı çiziyordu. Bu masada ise Ukrayna Savaşı devam ediyor, İran Savaşı devam ediyor, Gazze devam ediyor. Kimse galip değil, herkes yorgun.
- İkinci Fark: 1945'te üç lider de aynı taraftaydı, şimdi üç lider de birbirlerine rakip. Yalta'da üç lider de Almanya'ya karşı müttefikti. Shenzhen'de kurulan masada ise üç lider de birbirinin rakibi ve aralarında kıyasıya bir çatışma var. Hep birlikte anımsayalım: ABD-Çin ticaret savaşı, ABD-Rusya yaptırım savaşı, çatışma seviyesinde Rusya-Çin enerji pazarlığı... Hepsi aynı masada ama hepsi birbirine karşı.
- Üçüncü Fark: 1945'te masada olmayanlar yoktu, şimdi masada olmayanlar var. Bu masada Ukrayna yoktu, Avrupa yoktu, İran yoktu, Tayvan yoktu. Ama konuşulacak konular, tam da onların konuları. Ukrayna Devlet Başkanı Zelenski zaten endişesini açıkladı: "Bizim hakkımızda, bizsiz karar verilmesin."
Peki bu zirve neyin ilk adımı o zaman? Yeni dengenin ilk adımı değil, eski dengenin bittiğinin tescili. Eski denge neydi? 1945'ten beri dünya; ABD merkezli, Birleşmiş Milletler (BM), NATO ve Dolar-Brent Petrol sistemiyle yönetiliyordu. O sistem, 2026'da artık işlemiyor. New START anlaşması Şubat 2026'da bitti, nükleer silahlar artık sınırsız. BM Güvenlik Konseyi, Ukrayna ve İran'da karar alamıyor. ABD, 3 Kasım ara seçimlerinde Demokratlar'a yenildi, Trump içeride zayıfladı.
Bu masa yeni bir sistem kurmuyor, kurmadı. Eski sistemin çöktüğünü, üç büyük gücün artık birbirleriyle doğrudan konuşmak zorunda olduğunu gösteriyor. Avrupa'dan nefret eden Trump, Rusya ve Çin'in yer aldığı Büyük Avrasya Ortaklığı'na dahil olmak istiyor; ticaret kafası bunu açıkça gösteriyor. Yani Trump, Avrupa'yı dışlayıp Eski Dünya adasında, Afro-Avrasya'da bir masada yer almak istiyor. Özetle; Shenzhen'de yeni bir Yalta kurulmadı, Shenzhen'de Yalta düzeninin bittiği ilan edildi. Eğer illa Yalta’yla ilişkilendirilmek isteniyorsa, büyük resimde bu durumun tescil edildiğini söylemek en doğru yaklaşım olacaktır.
-Üç lider bir araya geldi ancak Ukrayna ve İran savaşlarına bir çözüm çıkmadı. Büyük güçler savaşları bitirmek mi istiyor, yoksa çatışmaları kendi çıkarları doğrultusunda yönetmek mi?
Üçü de kendi derdinde. Sırasıyla önce Putin’den başlayalım. Putin şu üç şeyden kurtulmak ve kazanım elde etmek istiyordu:
- Birincisi parya olmaktan kurtulmak
- İkincisi Ukrayna'da meşruiyet kazanmak
- Üçüncüsü yaptırımları delmek istiyordu
Başarılı oldu mu? Evet. Putin için kurulan bu masa, 4 yıldır beklediği fotoğrafın tesciliydi. Brookings Enstitüsü'nden Ryan Hass'ın dediği gibi; "Putin, dünyanın en güçlü iki ülkesinin lideriyle üçlü formatta oturarak parya değil, büyük oyuncu olarak tanınacak." Evet, tanındı. Malum Putin, 2022'den beri Batı'da "savaş suçlusu, izole edilmiş lider" olarak anlatılıyor. İşte Putin; Şi ve Trump ile aynı masada 80 dakika oturdu, büyük lider olarak meşruiyet kazandı. Elde edilen bu fotoğraf, Rus devlet televizyonunda günlerce dönecek. İç kamuoyuna mesajı şu: "Bakın, biz izole değiliz, biz dünyayı yöneten 3 ülkeden biriyiz."
Peki Putin'in diğer hedefleri neydi?
- ABD ile Normalleşme: Putin, Trump ile daha önce 7 kez görüştü, sonuncusu Ağustos 2025'te Alaska'daydı. Ama hâlâ resmi bir normalleşme yok; yaptırımlar duruyor, diplomatik ilişkiler kopuk. Putin, Trump'la yaptığı 40 dakikalık ikili görüşmede şunu söyledi: "Gel, Ukrayna'yı ayrı bir kanalda konuşalım, ama ABD-Rusya ilişkilerini normalleştirelim. Büyükelçilikleri açalım, ticareti başlatalımTH." Kremlin Sözcüsü Uşakov zaten bu görüşmenin olacağını açıklamıştı, dediği gibi de oldu. Yani Putin, üçlü masayı ikili masaya basamak olarak kullandı ve başarılı oldu.
- Çin ile Ortaklığı Güçlendirme: Putin, Şi ile Trump gelmeden önce görüştü. Orada ne dedi? "Rusya-Çin dış politika ortaklığı, uluslararası alanda nitelikli ve istikrarlı bir şekilde yürüyor. Çok kutuplu, daha adil bir dünya düzeni kurulması konusunda yapıcı bir yaklaşım sergiliyoruz." Tercümesi şu: "Şi, ben senin yanındayım, sen de benim yanımda ol. Batı'ya karşı birlikte duralım." Ama burada ince bir nokta var: Putin, Çin'e muhtaç. Rusya, enerji satışının yüzde 70'ini Çin'e yapıyor, yaptırımları Çin üzerinden deliyor. Şi bunu biliyor, o yüzden Putin'e eşit ortak gibi değil, küçük ortak gibi davranıyor. Putin ise Şi'ye "Bak, ben de Trump ile konuşabiliyorum, sana muhtaç değilim" mesajı vermek istedi ve başardı.
- Üzerindeki Baskıyı Hafifletme: Putin'in en somut hedefi bu. Rusya ekonomisi, savaşın 5. yılında yoruldu. Enflasyon, asker kaybı, teknoloji ambargosu... Putin bu masada, "Nükleer silahları konuşalım, ama yaptırımları da konuşalım" dedi. Çünkü New START bitince, Rusya'nın elindeki tek koz nükleer silahları kaldı. Putin için bu masa bir anlaşma masası değil, bir itibar masasıydı. 4 yıldır parya gibi anlatılan lider, dünyanın 3 büyük gücünden biri olarak fotoğraf verdi. Asıl kazanımı, o fotoğrafın kendisi.
'TRUMP'IN TEK HEDEFİ RUSYA VE ÇİN'İ AYIRMAK'
Şimdi de Trump’ın hedeflerine ve kazanımlarına bakalım. Trump'ın tek hedefi, Rusya ile Çin'i ayırmak. Yani Kissinger'ın yaptığının tam tersi. Bu çok önemli: Tarihte, 1970'lerde Henry Kissinger, Çin'i Rusya'dan ayırıp ABD'nin yanına çekmişti. Trump şimdi aynısını tersinden yapmaya çalışıyor: Rusya'yı Çin'den ayırıp ABD'nin yanına çekmek. Neden? Çünkü Trump, Çin'i asıl tehdit olarak görüyor; Rusya'yı ise "Avrupa'nın sorunu" olarak değerlendiriyor. Ona göre ABD'nin enerjisini Çin'e harcaması lazım, Rusya'ya değil. Trump'ın bu masadaki 3 temel başlığı şöyleydi:
- Nükleer Anlaşma (Kendi Mirası İçin): Trump, Beyaz Saray Sözcüsü Olivia Wales aracılığıyla şu mesajı verdi: "Nükleer silahların azaltılması, Trump için çok önemli; yayılma çok tehlikeli ve yeni bir anlaşma istiyor." New START Şubat 2026'da bitti. Şu an ABD ve Rusya, 50 yıldır ilk kez nükleer silah sınırlandırması olmadan duruyor. Trump, Putin’e "Gel, Çin'i de dahil edelim, üçlü bir nükleer anlaşma yapalım" dedi. Ama bu gerçekçi değil. Çünkü Çin'in nükleer cephaneliği, ABD ve Rusya'nın beşte biri kadar. Çin, "Ben niye sizin seviyenize geleyim, önce siz indirin" diyor. Uzmanlar da ortak bir nükleer silahsızlanma bildirisi çıkmayacağını öngörüyordu, nitekim çıkmadı da. Trump bunu biliyor. Ama ona anlaşmadan ziyade "Ben nükleer savaşı önleyen liderim" fotoğrafı lazımdı. Çünkü ara seçimde yenildi, içeride zayıfladı; dışarıda bir zafer fotoğrafına ihtiyacı var.
- İran Savaşı'na Destek Bulmak: Trump, masada İran'ı konuşmak istedi. Beyaz Saray zaten Trump'ın İran savaşını gündeme getireceğini duyurmuştu. Neden? Çünkü ABD ve İsrail, Şubat 2026'dan beri İran'ı vuruyor ama İran düşmedi; aksine Hürmüz Boğazı'nı kapattı, petrol fiyatları uçtu ve bu durum ABD'de Trump'a seçim kaybettirdi. Trump şimdi Putin ve Şi'ye "İran'ı durdurmam için bana yardım edin. Siz de İran'a petrol satmayın, silah vermeyin" diyor. Ama Putin ve Şi İran'a yardım ediyor. Putin, İran'a hava savunma sistemi veriyor; Şi ise İran petrolünü alıyor. Dolayısıyla Trump, onları ikna edemedi.
- Rusya-Çin Ayrılığı: Trump'ın en gizli hedefi buydu. Masada Putin'e "Bak, ben sana Ukrayna'da istediğini veririm, yaptırımları hafifletirim, ama sen Çin'den uzaklaş" mesajı verirken; Şi'ye de "Bak, ben Putin ile de konuşuyorum, sen tek değilsin" dedi. Bu, klasik "böl ve yönet" taktiği. Ama 2026'da işlemiyor, çünkü Rusya ve Çin birbirine hiç olmadığı kadar yakın. Putin-Şi görüşmesinde ikisi de "ilişkiler istikrarlı ve güvenilir" mesajı verdi. Trump, Shenzhen'e Kissinger'ın 1970'te yaptığının tersini yapmaya gitti ama başaramadı. Çünkü 2026'da Rusya ve Çin, 1970’teki gibi değil, birbirine kenetlenmiş durumda. Trump'ın işi, Kissinger'dan çok daha zor. Zirvede bu gerçek net bir şekilde anlaşılmış oldu.
-Zirveye Çin ev sahipliği yaptı. Sizce Shenzhen'den en kazançlı çıkan ülke Çin mi oldu? ABD'nin küresel liderliği artık tartışmalı mı?
Masada en rahat lider Şi Cinping oldu. Bunun 3 temel sebebi var:
- Birinci Sebep: Masa Shenzhen'de Kuruldu. Shenzhen, Çin'in teknoloji kalbi. Huawei, Tencent, DJI, BYD... Hepsi orada. Şi, Trump ve Putin'i kendi teknoloji şehrinde ağırladı. Verdiği mesaj şu: "Bakın, siz savaşlarla uğraşırken, ben teknoloji üretiyorum, geleceği kuruyorum." CNN'in de belirttiği gibi, Şi Shenzhen zirvesini Çin'in amansız yükselişini sergilemek için bir fırsat olarak gördü. Masaya baktığımızda; Trump ara seçimde yenilmiş, görev süresinin son 2 yılına girmiş, zayıflamış bir lider olarak geliyor. Putin savaşın 5. yılında, ekonomisi yorulmuş, izole edilmiş bir lider olarak geliyor. Şi ise önümüzdeki sonbaharda 4. dönemini garantileyecek, içeride güçlü, dışarıda yükselen bir lider olarak masaya oturuyor.
- İkinci Sebep: Nükleer Anlaşmaya Girmedi. Şi'nin en net kırmızı çizgisi buydu: "Çin'in nükleer kapasitesini sınırlandıracak bir anlaşmaya dahil olmam." Çünkü Çin şu an hızla nükleer silah üretiyor. Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü'ne (SIPRI) göre Çin 600'den fazla savaş başlığına ulaştı ve 2030'da 1000'i geçecek. Şi, "Önce siz ikiniz anlaşın, ben sonra bakarım" dedi ve dediği de oldu; masadan hiçbir taahhüt vermeden kalktı.
- Üçüncü Sebep: Ekonomik ve Teknolojik Rekabette Önde. Şi'nin asıl önceliği nükleer değil; ticaret, yapay zekâ ve Tayvan. Ticaret konusunda Trump geçen yıl Çin ile ticaret savaşı başlattı, sonra ateşkese vardılar. Şimdi Şi, Trump'a "Tarifeleri kaldır, çip ambargosunu kaldır, yoksa ben de nadir toprak elementlerini vermem" diyor. Diğer yandan Şi, "Yapay zekâyı nükleer silahlara bağlamayalım, sivil alanda kullanalım" dedi ve bunu da başardı. Çünkü Çin, yapay zekâda ABD'yi yakaladı, hatta bazı alanlarda geçti. Tayvan konusunda da Şi, Trump'a net bir mesaj verdi: "Tayvan benim kırmızı çizgim. Sen Tayvan'a silah satarsan, ben de İran'a silah satarım."
Kısacası Şi Cinping, evin sahibi olduğunu gösterdi. Masa onun şehrinde, onun villasında, onun kurallarıyla kuruldu. Trump ve Putin, Şi'nin misafiriydi. Şi açılışta "Büyük güçler arasında olumlu iletişim bir tercih değil, zorunluluk. Dünyanın barışı, büyük güçler uyum içinde yaşadığında olur" dedi. Bunun tercümesi şudur: "Ben artık dünyanın merkeziyim, siz benim evime geliyorsunuz." Sonuç olarak Şi hiçbir taahhüt vermedi; nükleer silahlarını sınırlamadı, Tayvan'dan vazgeçmedi, İran'dan vazgeçmedi. Sadece ev sahipliği yaptı ve kazandı.