Özgür Erdursun binlerce kişiyi uyardı: SGK tespit ederse yandınız

Aile işletmelerinde eşin, çocuğun ya da diğer yakınların işyerinde çalışması oldukça yaygın. Ancak SGK açısından aile bağı tek başına sigortalılık için yeterli olmadığı gibi, yıllarca prim ödenmiş olması da her bildirimin otomatik olarak geçerli sayılacağı anlamına gelmiyor. Özellikle emeklilik döneminde geçmiş hizmetlerin incelenmesiyle birlikte, “Eşimi kendi işyerimde sigortalı gösterebilir miyim?” sorusu önemli bir hukuki ve mali sonuç doğurabiliyor. Peki hangi durumlarda eşin sigortalılığı geçerli, hangi durumlarda bildirilen günler emeklilik hesabında dikkate alınmayabilir? SGK uzmanı Özgür Erdursun, Dünya gazetesindeki köşesinde merak edilen soruları yanıtladı.

İşte SGK mevzuatı açısından merak edilen ayrıntılar...

İşveren eşini ken­di işyerinde sigortalı göste­rebilir mi? Eş adına SGK’ya bildirilen günler ve ödenen primler emeklilik hesabında geçerli olur mu?

Erdursun'a göre bu sorunun cevabı özel­likle emeklilik aşamasın­da önem kazanıyor. Çün­kü SGK’ya işe giriş bildirge­si verilmiş ve yıllarca prim ödenmiş olması, tek başına o kişinin sigortalılığının her durumda geçerli olduğu an­lamına gelmiyor.

Eş gerçekten çalışıyor ve ücret alıyor mu? konusuna değinen Erdursun,

"5510 sayılı Sosyal Sigorta­lar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nda işverenin işye­rinde

Buradaki en önemli keli­me “ücretsiz”.

Eğer eş, işveren olan eşi­nin işyerinde gerçekten ça­lışıyor, bu çalışmasının kar­şılığında ücret alıyor ve öde­nen ücret işyeri kayıt ve belgelerine usulüne uygun şekilde yansıtılıyorsa sigor­talı sayılması mümkün." dedi.

Erdursun, sadece eş ol­manın sigortalılığa engel olmadığını hatırlattı.

Erdursun'un yazısında cevapladığı sorular şöyle:

"Sorun, gerçekte çalışma ve ücret ilişkisi olmadığı halde eşin yalnızca sigortalılık gü­nü kazanması veya emekli­lik şartlarını tamamlaması amacıyla SGK’ya bildirilme­si halinde ortaya çıkıyor.

Özellikle emeklilik başvu­rusu sırasında veya SGK ta­rafından yapılabilecek in­celemelerde fiili çalışmanın bulunmadığının ya da eşe gerçekte ücret ödenmediği­nin tespit edilmesi halinde bildirilen hizmetlerin geçer­liliği tartışma konusu olabi­liyor.

Bu nedenle mesele “Eşimi kendi işyerimden sigortalı gösterebilir miyim?” soru­sundan ibaret değil."

Asıl soru şu: Eş gerçek­ten ücret karşılığında çalışı­yor mu?

Cevap evetse ve çalışma usulüne uygun şekilde kayıt altına alınmışsa, eş olması tek başına sigortalılığa en­gel değil.

Burada önemli bir ayrıntı daha var.

Kanunda işverenin işye­rinde çalışan çocukları, an­nesi, babası ve kardeşle­ri için, eşte olduğu gibi “ücretsiz ça­lışan” şek­linde özel bir sigortalılık istisnası ön­görülmemiş­tir.

Bu kişiler hizmet akdi­ne dayanarak çalışıyorlarsa kural olarak sigortalı olmaları gerekir.

Ancak çocuklar bakımın­dan medeni hukuk hüküm­lerinden kaynaklanan ba­zı özel durumların ayrıca dikkate alınması gerekiyor. Özellikle küçüklerin anne veya babalarına ait işyerin­deki çalışmalarında hizmet akdinin hukuken geçerliliği ayrıca değerlendirilmelidir.

Dolayısıyla aile bireyinin işyerinde çalışması tek başı­na “sigortası olmaz” sonucu­nu doğurmadığı gibi, yalnız­ca SGK’ya bildirilmiş olma­sı da her durumda geçerli bir sigortalılık yaratmaz.

BAŞKA KİMLER SİGORTALI SAYILMIYOR?

Eşlerin sigortalılığının uygu­lamada en fazla dikkat çe­ken örneklerden biri olduğunu söyleyen Erdursun. 5510 sayılı Kanunda sigorta­lı sayılmayanların bununla sı­nırlı olmadığını dile getirdi.

Kanun ve SGK uygulamasının bazı çalışma biçimlerini zo­runlu sigortalılığın dışında tuttuğunu söyleyen Erdursun konuya ilişkin olarak şunları söyledi:

AYNI KONUTTA AKRABALAR ARASINDA YAPILAN İŞLER

Aynı konutta birlikte ya­şayan ve üçüncü derece da­hil olmak üzere üçüncü de­receye kadar hısım olan ki­şilerin, aralarına dışarıdan başka bir kişi katılmaksızın konut içinde yaptıkları işler­de çalışanlar sigortalı sayıl­mıyor.

Ancak işe dışarıdan bir ki­şinin katılması veya hısımlık derecesinin kanunda belir­tilen sınırın dışında kalma­sı halinde durum değişebili­yor. Konut bir işyeri niteliği kazanabileceğinden çalışan­ların sigortalılığı gündeme gelebiliyor.

EV HİZMETLERİNDE ÇALIŞANLAR

Ev hizmetleri; çamaşır ve bulaşık yıkama, ütü, temiz­lik, cam silme ve yemek yap­ma gibi evin gündelik işleyi­şine yönelik işleri kapsıyor.

Ev hizmetlerinde çalışan­ların sigortalılığı konusunda çalışma süresi ve şekli önem taşıyor.

Ancak bu alandaki mev­zuat zaman içerisinde de­ğiştiğinden, günümüzde ya­pılacak değerlendirmeler­de 5510 sayılı Kanunun Ek 9’uncu maddesindeki özel düzenlemelerin dikkate alınması gerekiyor.

Dolayısıyla “evde çalışan kişi sigortalı olmaz” şeklin­de genel bir yaklaşım doğru değil.

ASKERLİK HİZMETİNİ YAPANLAR

Fiili askerlik hizmetini yapmakta olanlar bakımın­dan da özel hükümler bulu­nuyor.

Askerlik hizmeti devam ederken yapılan bazı çalış­malar sigortalılık açısından geçerli kabul edilmeyebili­yor. Bununla birlikte asker­lik hizmetinden sayılmayan izin süreleri ve erken terhis niteliğindeki izin dönemle­rinde yapılan çalışmalar açı­sından farklı sonuçlar orta­ya çıkabiliyor.

Bu nedenle askerlik dö­nemine denk gelen sigortalı çalışmaların ayrıca incelen­mesi gerekiyor.

YABANCI BİR KURULUŞ TARAFINDAN GEÇİCİ OLARAK TÜRKİYE'YE GÖNDERİLENLER

Yabancı bir ülkede kurulu kuruluş tarafından, o kuru­luş adına geçici olarak Tür­kiye’ye çalışmaya gönde­rilen kişiler açısından özel sosyal güvenlik kuralları uy­gulanıyor.

Kişinin geldiği ülke, Tür­kiye ile ilgili ülke arasında sosyal güvenlik sözleşme­si bulunup bulunmadığı, ya­bancı ülkedeki sigortalılığı­nın devam edip etmediği ve görevlendirmenin geçici ni­teliği önem taşıyor.

Özellikle uluslararası şir­ketlerde geçici görevlen­dirmelerin sosyal güvenlik statüsünün işe başlamadan önce doğru belirlenmesi ge­rekiyor.

UYGULAMALI EĞİTİM KAPSAMINDA ÇALIŞAN ÖĞRENCİLER

Resmî meslek ve sanat okulları ile yetkili makamla­rın izniyle kurulmuş meslek veya sanat okullarında, eği­timlerinin bir parçası olarak uygulamalı yapım ve üretim işlerinde çalışan öğrenciler bakımından da özel hüküm­ler bulunuyor.

Burada yapılan işin nor­mal bir hizmet ilişkisi mi, yoksa eğitimin bir parçası mı olduğu önem taşıyor.

İŞE ALIŞTIRILAN HASTA VE MALULLER

Sağlık ve rehabilitasyon kuruluşlarında tedavi veya rehabilitasyon amacıyla işe alıştırılan hasta ve malulle­rin yaptıkları çalışmalar da her durumda hizmet akdi olarak kabul edilmiyor.

Üretime yönelik bir faali­yette bulunmaları ve karşılı­ğında kendilerine bir ödeme yapılması dahi tek başına si­gortalı sayılmaları için ye­terli olmayabiliyor.

TARIM VE ORMAN İŞLERİNDE ÇALIŞANLAR

Tarım ve orman işlerinde hizmet akdiyle süreksiz çalı­şanlar açısından da özel dü­zenlemeler bulunuyor.

Kamu idarelerinde çalı­şanlar ile 5510 sayılı Kanu­nun Ek 5’inci maddesi kap­samındakiler ayrıca değer­lendiriliyor.

Bu nedenle bir kişinin ta­rım veya orman işinde ça­lışması tek başına sigortalı olup olmadığını belirleme­ye yetmiyor; çalışmanın ni­teliğine ve hangi kapsamda yapıldığına bakılması gere­kiyor.

KAMU İDARELERİNİN DIŞ TEMSİLCİLİKLERİNDE ÇALIŞANLAR

Türkiye’nin yurt dışındaki kamu temsilciliklerinde ça­lışan bazı Türk vatandaşları açısından da istisnalar bulu­nuyor.

Temsilciliğin bulunduğu ülkede sürekli ikamet iznine sahip olan veya o ülkenin va­tandaşlığını da taşıyan Türk uyruklu sözleşmeli perso­nelden, bulunduğu ülkenin sosyal güvenlik sisteminde sigortalı olduğunu belgele­yenler belirli şartlarda Tür­kiye’de sigortalı sayılmıyor.

Uluslararası sosyal güven­lik sözleşmeleri veya bulu­nulan ülkenin zorunlu mev­zuatı nedeniyle o ülkede sos­yal sigorta kapsamına alınan sözleşmeli personel açısın­dan da özel hükümler uygu­lanıyor.

GENÇLİK VE SPOR FAALİYETLERİNDE GÖREVLENDİRİLENLER

Gençlik ve Spor Bakanlı­ğı, ilgili spor kuruluşları ve federasyonların gençlik ve spor faaliyetleri ile kamp, eğitim ve hazırlık çalışmala­rında süreklilik arz etmeye­cek şekilde görevlendirdik­leri kişiler bakımından da özel bir istisna bulunuyor.

Burada görevlendirmenin sürekli bir iş ilişkisine dönü­şüp dönüşmediği önem taşı­yor.

BAZI KAMU GÖREVLİLERİ VE ÜCRETSİZ İZİNLİ ÖĞRETİM ÜYELERİ

5434 sayılı Emekli Sandığı Kanununun bazı mülga hü­kümleri kapsamında ilgile­ri devam ettirilen kişiler ile belirli şartlarda ücretsiz izin kullanan öğretim üyeleri ba­kımından da başka bir çalış­madan kaynaklanan sigorta­lılık açısından özel kurallar bulunuyor.

Amaç aynı dönem içeri­sinde birbiriyle çakışan sos­yal güvenlik statülerinin or­taya çıkmasını önlemek.

Prim ödemek tek başına emeklilik hakkı yaratmaz

Bütün bu örneklerin ortak noktası aslında aynı.

Sosyal güvenlik hukukun­da yalnızca “SGK’ya bildirim yapıldı mı, prim ödendi mi?” sorularına bakılmıyor.

Öncelikle kişinin kanunen sigortalı sayılıp sayılmadığı­na ve bildirilen çalışmanın gerçek olup olmadığına ba­kılıyor.

Bu nedenle özellikle emekliliğe yaklaşan kişile­rin geçmiş hizmetlerinde ai­le şirketlerinden yapılan bil­dirimler, eşe ait işyerindeki çalışmalar, askerlik dönemi­ne rastlayan hizmetler veya kanunen sigortalılık dışın­da bırakılan dönemler var­sa bunların önceden kontrol edilmesinde yarar var.

Çünkü yıllarca prim öden­miş olması, kanunun sigor­talı saymadığı bir dönemi kendiliğinden geçerli hale getirmiyor.

Başta sorduğumuz soruya dönersek:

Eşini kendi işyerinden si­gortalı göstermek tek başına sorun değildir.

Ancak eşin gerçekten ça­lışması, ücret alması ve bu ilişkinin işyeri kayıtlarıy­la ortaya konulabilmesi ge­rekir. Aksi halde sorun bu­gün değil, yıllar sonra emek­lilik kapısında karşınıza çıkabilir.