Emekli maaşlarında borç kesintisi dönemi: Uzman isim tarih verdi

Sosyal Güvenlik Kurumu’nun (SGK) Temmuz ayında yayımladığı genelgeyle, prim ve Genel Sağlık Sigortası (GSS) borcu olan emeklilerin yanı sıra dul, yetim ve vazife malullerinin maaşlarından otomatik kesinti yapılmasının önü açıldı.

Herhangi bir icra takibi veya ön uyarı olmaksızın Ağustos ayından itibaren başlayacak kesintileri değerlendiren Çalışma Yaşamı Uzmanı Hüseyin İrfan Fırat, "Müflis tüccar misali eski defterler karıştırılıyor. Kayıt dışı istihdamla mücadele etmek yerine, faturayı toplumun en dar gelirli kesimine kesiyorlar" dedi.

Fırat'ın konuya ilişkin değerlendirmeleri şöyle:

Öncelikli olarak geçtiğimiz ay içerisinde devletin sosyal güvenliğe otomatik olarak yaptığı %25'lik katkı kaldırıldı. Ardından yine Temmuz ayı içerisinde Sosyal Güvenlik Kurumu bir genelge yayınladı. Ek 24. madde gereğince; emekli, dul ve yetim aylıklarından otomatikman kesinti yapılmasına izin veren bir düzenleme yürürlüğe sokuldu.

Borç Kesintileri Kimleri Kapsıyor?
Bu kapsamda vefat eden sigortalıların dul ve yetimleri dahi vefat eden kişinin borçlarından sorumlu tutuluyorlar. Artık onların dul ve yetim aylıklarından dahi bu kesintiler yapılacak. Aslında yasada bu oran %25 olarak düzenlenmişti. Ancak uygulamada ilk etapta %10'u aşmayacak şekilde bir sınırlamayla başlanıyor. Yine de ilerleyen süreçte bu oran değişerek 1/4'e, yani %25'e kadar yükseltilebilecek.

İnsanlar emekli, dul veya yetim aylıklarını çekmeye gittiklerinde bir anda böyle bir kesintiyle karşılaşabilirler. Çünkü Türkiye'de çok ciddi boyutta Genel Sağlık Sigortası (GSS) borç yükü var ve bu yeni kesinti düzenlemesi GSS borçlularını da kapsıyor.

Kimi kaynaklara göre Türkiye'de 8 ila 10 milyon arasında GSS borçlusu olduğu ifade ediliyor. Gerçi bu borçlar geçmişte sık sık silindi; en son 2025 yılındaki düzenlemeyle 2016 öncesine ait borçlar silinerek yaklaşık 1,5 milyon kişinin borcu kaldırılmıştı. Ancak buna rağmen hâlen milyonlarca GSS borçlusu bulunuyor. Bilindiği üzere GSS sisteminde hiçbir işte çalışmayan vatandaşlar dahi sağlık hizmetinden yararlanabilmek için prim ödemek zorunda kalıyor.

Peki, hangi borçlar bu kapsama giriyor? Vefat eden kişinin geçmişten gelen ve 10 yıllık zaman aşımına uğramamış SGK borçları kapsama alınıyor. Zaman aşımı süresi dolmamışsa bu borçlar; hak sahiplerinin almakta olduğu emekli aylıklarından, dul ve yetim maaşlarından, hatta vazife malullerinin aylıklarından otomatik olarak kesilecek.

Normal koşullarda SGK bir alacağını tahsil etmek için icra yoluna gider. Ancak bu yeni düzenlemede icra takibi zorunluluğu ya da bir uyarı şartı aranmıyor. Maaşınızı çekmeye gittiğinizde hiç haberiniz yokken prim borcu karşılığı bir kesinti yapıldığını göreceksiniz.

Bu kesintilerin haksız veya yersiz olduğunu düşünen vatandaşların SGK'ya itiraz etme hakkı elbette var. Ancak para adeta kaynağında vergi keser gibi (stopaj misali) peşinen kesileceği için; önce maaşınızdan kesinti yapılacak, ardından siz itiraz edeceksiniz. İtirazınız incelenecek, mahsuplaşma süreçleri yürütülecek vs. Sonuç olarak zaten yetersiz olan emekli, dul ve yetim aylıklarından bir de bu kesintilerin yapılması ciddi bir mağduriyet yaratacaktır.

"Emekli Aylığının Dokunulmazlığı" İlkesi Deliniyor
Tüm bunlar, sosyal güvenliği devletin sırtında bir yük olarak görmenin ve sosyal devlet anlayışından uzaklaşmanın birer tezahürüdür. Kurumun emekli aylıklarını ödemekte zorlandığı söyleniyor ancak bunun asıl nedeni primlerin doğru dürüst tahsil edilememesi, kaçak ve kayıt dışı istihdamın önlenememesidir. Kurumun en büyük kaybı buradayken, kaçağı önlemek yerine dönüp dul, yetim ve vazife malulünün aylığından kesinti yapmaya çalışıyorlar.

Normalde 5510 sayılı Sosyal Güvenlik Kanunu'nun ilgili maddesine göre emekli aylıklarının dokunulmazlığı vardır; kişinin kendi rızası dışında maaşına müdahale edilemez. Bankalar bile kredi borçlarında maaştan kesinti yapabilmek için emekliden önceden onay veya sözleşme imzası alır. Başkaca bir geçim kaynağı olmayan bu insanların aylıkları yasayla koruma altındayken, getirilen bir ek maddeyle bu dokunulmazlık ilkesi de delinmiş oldu.

Ağustos Ayı İtibarıyla Kesintiler Başlıyor
Bu yasal düzenleme aslında 2025 yılında kanuna eklenmişti. Ancak uygulamaya ilişkin genelge geçtiğimiz ay yayımlandı. Ne yazık ki Ağustos ayından itibaren bu kesintiler maaşlara yansıtılmaya başlanacak.

GSS primini ödeyemeyen bir insan bunu keyfinden değil, maddi durumu yetersiz olduğu için ödeyemiyor

Siz bu insanın durumunu gözetmek yerine, hiçbir takibat veya icra süreci yürütmeden maaşından otomatik kesinti yapıyorsunuz. En düşük emekli aylığı 20.000 liradan 23.000 küsür lira seviyelerine çıkarılmışken, adeta kaşıkla verilip kepçeyle geri alınıyor.

SGK yeni gelir elde etme peşinde fakat bunu toplumun ekonomik olarak en kırılgan, en alt grubunu oluşturan emekli, dul ve yetimler üzerinden yapmaya çalışıyor. Bu durumun dar gelirli kesim üzerinde çok ağır ve olumsuz yansımaları olacaktır.