19'uncu yüzyılın öncü ABD'li kaşifi John Wesley Powell'ın "Büyük Uyumsuzluk" adını verdiği bu jeolojik gizem, dünya genelindeki genç tortul kayaçlarla daha eski kristal kayaçlar arasında bulunan açıklanamayan devasa zaman boşluğunu ifade ediyor.
Avustralya'daki Wollongong Üniversitesi araştırmacıları, bu ay yayımlanan çalışmalarında söz konusu zaman boşluğunun Dünya'nın kayalık kabuğunun derinliklerindeki sıcak akıntılar nedeniyle eski kıtaların yükselip alçalmasından kaynaklandığını öne sürdü.
Kara parçalarının yükselmesine yol açan bu akıntıların modellenmesi, yüz milyonlarca yıl önce karaların yükseldiğini ve ardından uzun bir alçalma dönemine girdiğini gösterdi. Bilim insanları, kara parçalarının merkezi kısımlarının zamanla alçalarak okyanus altında kaldığını ve tortullarla örtüldüğünü belirtti.
Çalışmaya ilişkin değerlendirmede bulunan Doçent Nicolas Flament, "Bazen eksik olan şeyler, Dünya'nın geçmişi hakkında görebildiklerimizden daha fazla bilgi verebilir. Tek bir uzun yükselme döneminin ardından gelen uzun bir alçalma dönemi, kayayı ortadan kaldırıp aşınmış yüzeyi korumanın ideal yolu olurdu." ifadelerini kullandı.
KANITLAR BİRÇOK KITADA TESPİT EDİLDİ
Büyük Uyumsuzluk'un izlerini taşıyan kayalar ilk olarak eski kıta Laurentia'nın parçası olan New Mexico'da ve Arizona'daki Büyük Kanyon'da bulunmuştu. Zaman boşluğuna dair kanıtların Avrupa, Avustralya, Afrika ve Asya'da da ortaya çıkarıldığını aktaran araştırmacılar, en iyi korunan ve belgelenen kanıtların Kuzey Amerika, Kuzey Avrupa ile Çin'in kuzeyinde yer aldığını bildirdi.
Modellere göre bu bölgelerdeki akıntılar, 541 milyon ila 1 milyar yıl önceyi kapsayan ve hayvan çeşitliliğinde patlama yaşanan Kambriyen Dönem ile sona eren Neoproterozoyik Çağ'da kıtaların yükselmesine neden oldu. Araştırmacılar, çalışmanın tamamlanması için dünyanın diğer bölgelerinde daha fazla inceleme yapılması gerektiğini kaydetti.
BUZULLAR VE SÜPERKITA TEORİLERİ
Büyük Uyumsuzluk'un nedenine ilişkin daha önce ortaya atılan bir teoride, buzulların yaklaşık 720 milyon ila 635 milyon yıl önce yaşanan "Kartopu Dünya" döneminde kaya katmanlarını aşındırdığı ve aşınan maddelerin okyanuslara yaşam için gereken besinleri sağlamış olabileceği öne sürülmüştü.

Buna karşın Kaliforniya Üniversitesi Santa Barbara kampüsünden araştırmacılar 2020 yılında Kolorado'dan alınan granit örneklerini incelemiş ve granitin üzerindeki kayaların Kartopu Dünya döneminden önce, 1 milyar ila 720 milyon yıl önce aşındığını belirlemişti. Jeolog Francis Macdonald, büyük ölçekli bu aşınmanın Laurentia'yı da içeren Rodinya süperkıtasının oluşumu ve ayrılmasıyla tetiklendiği hipotezini gündeme getirmişti.
Avustralyalı araştırmacılar, The Conversation'da kaleme aldıkları yazıda ise temel kanıtları barındıran kayaçların ortadan kalkmış olması nedeniyle Büyük Uyumsuzluk teorilerini test etmenin zorlu bir süreç olduğuna işaret ederek, boşlukları doldurmak için mevcut bilgilerden yola çıkılması gerektiğini vurguladı.