Gül Devrim Koyun
Leonid meteor yağmuru başladı
Kasım ayının en çok beklenen gökyüzü olaylarından Leonid meteor yağmuru 6 Kasım’da başladı ve 30 Kasım’a kadar sürecek. Boğaziçi Üniversitesi Astronomi Laboratuvarı’nın takvimine göre yağmur 17 Kasım’da zirve yapacak ve saatte ortalama 15 meteor görülebilecek. Türkiye’den hava koşullarının elverişli olduğu her noktadan çıplak gözle izlenebiliyor.
2. Adını nereden alıyor?
Leonid adını Aslan takımyıldızından (Latince “Leo”) alıyor. Meteorlar gökyüzünde bu takımyıldızın içindeki tek bir noktadan saçılıyormuş gibi görünüyor. Gökbilimciler bu noktaya “radyant” diyor. Aslında meteorlar aynı yörüngede paralel ilerliyor, tek noktadan çıkıyormuş gibi görünmeleri bir perspektif yanılsaması.
3. Kaynağı bir kuyruklu yıldız
Leonid’in kaynağı 55P/Tempel-Tuttle kuyruklu yıldızı. Güneş’in çevresini 33 yılda bir dolaşan bu kuyruklu yıldız, 1865'te Ernst Tempel ve 1866'da Horace Tuttle tarafından birbirinden bağımsız olarak keşfedildi. Çekirdeği yalnızca 3,6 kilometre genişliğinde. Dünya her kasım bu kuyruklu yıldızın arkasında bıraktığı toz ve buz izinin içinden geçiyor. Leonid her yıl gezegenimize 12-13 ton malzeme bırakıyor.
4. Yılın en hızlı meteorları
NASA’ya göre Leonid meteorları atmosfere saniyede 71 kilometre hızla giriyor ve bilinen en hızlı meteorlar arasında yer alıyor. Bu hızla Dünya’nın çevresi yaklaşık 3,8 dakikada dolaşılabilir. Bu hızın sırrı yön: Kuyruklu yıldız Dünya’nın yörüngesine ters yönde ilerlediği için parçacıklar atmosfere adeta kafa kafaya çarpıyor.
5. Ateş topları ve “Dünya sıyıranlar”
Leonid parlak ateş topları ile ünlü. Daha büyük kuyruklu yıldız parçacıklarından oluşan bu meteorlar sıradan bir yıldız kaymasından çok daha parlak ve uzun süreli iz bırakıyor. Leonid’in bir diğer imzası da “Dünya sıyıran” meteorlar: Ufka yakın geçen bu meteorlar uzun ve renkli kuyruklar bırakıyor.
6. 1.100 yıllık kayıt
Leonid’in insanlık tarihindeki ilk kaydı MS 902 yılına uzanıyor. Kayıtlara göre o yıl Çinli gökbilimciler ilk Leonid fırtınasını gördü. Sonraki yüzyıllarda gelen tanıklıklarda da aynı ifade tekrarlanıyor: “Yıldızlar yağmur gibi düştü.”
7. 1833: Meteor biliminin doğduğu gece
1833'teki Leonid fırtınası öylesine yoğundu ki, meteorların kökenine dair ilk bilimsel teorinin ortaya atılmasına yol açtı. Tahminlere göre o tek gecede Kuzey Amerika semalarından yaklaşık 250 bin meteor yağdı.
8. 1966: Saniyede 40 meteor
17 Kasım 1966 gecesi ABD’nin Arizona eyaletindeki Kitt Peak’te gözlem yapan 13 amatör astronom, ilk saatte yalnızca 33 meteor saydı. Saat 04.54'te ise oran saniyede 40 meteora, yani saatte yaklaşık 144 bine ulaştı. Gözlemciler saymayı bırakıp başlarını bir saniyede çevirerek kaç meteor gördüklerini tahmin etmeye çalıştı. Gösteri yaklaşık 20 dakika sürdü. Bu yıl o tarihi gecenin 60. yıl dönümü.
9. Yağmur mu, fırtına mı?
Gökbilimcilere göre bir meteor yağmurunun “fırtına” sayılması için saatte en az bin meteor gerekiyor. Leonid olağan yıllarda saatte 10-15 meteor getiriyor. Son Leonid fırtınası 2002'de yaşandı. 1999, 2001 ve 2002'deki fırtınalarda saatte 3 bine kadar meteor görüldü.
10. Bir sonraki büyük gösteri ne zaman?
Leonid fırtınaları yaklaşık 33 yılda bir, kuyruklu yıldız Güneş’e yaklaştıktan sonra görülüyor. Çünkü kuyruklu yıldız her geçişte arkasında yoğun ve taze bir toz izi bırakıyor. Tempel-Tuttle’ın Güneş’e bir sonraki dönüşü 2031'de olacak ve fırtına ihtimalinin o yıllarda arttığı belirtiliyor. Bu yıl ise bir fırtına beklenmiyor.
11. Bu yıl ne zaman, saat kaçta?
Gözlem uygulaması Sky Tonight’ın hesaplamasına göre zirve, 17 Kasım’ı 18 Kasım’a bağlayan gece Türkiye saatiyle yaklaşık 02.45'te yaşanacak. Aslan takımyıldızı gece yarısı civarında doğduğu için en verimli saatler 02.00 ile şafak arası. Bu yıl Ay da gözlemcilerin işine yarıyor: İlk dördün evresindeki Ay gece yarısından önce batacak, yani en iyi saatlerde gökyüzü karanlık olacak.
12. Nasıl izlenir?
Teleskop ya da dürbüne gerek yok, çıplak göz yeterli. Sadece Aslan takımyıldızına bakmayın: NASA’ya göre meteorlar çıkış noktasından uzakta daha uzun ve gösterişli görünüyor. Gözlerinizin karanlığa alışması için 20-30 dakika verin, bu sürede telefona bakmayın.
Şehirden uzaklaşın: Gözlem rehberlerine göre şehirde saatte 1-3 meteor görülürken karanlık gökyüzü alanlarında bu sayı 12-15'e çıkıyor. Meteoroloji sıcaklıkların bu hafta mevsim normallerinin altında seyredeceğini bildiriyor, kalın giyinmeyi unutmayın.