1924-1929 yılları arasında kurulan ilk 11 tesis; savunma sanayiinden ağır sanayiye, şeker üretiminden tekstile kadar Türkiye’nin ekonomik bağımsızlığının harcını karmıştı. Günümüzde bu fabrikaların kimi Türk ordusunun ve sanayisinin amiral gemisi olarak üretime devam ediyor, kimi eğitim ve kültür kampüsü olarak topluma hizmet sunuyor, kimi ise özelleştirme ve kentsel dönüşüm süreçleriyle tarihin sayfalarına karışmış durumda.
SAVUNMA VE AĞIR SANAYİ
Cumhuriyet’in ilk yıllarında ordunun mühimmat, bakım ve lojistik ihtiyacını karşılamak üzere kurulan tesisler, günümüzde Türk savunma ve ağır sanayiinin omurgasını oluşturmayı sürdürüyor.
Ankara Fişek Fabrikası (1924): Cumhuriyet’in ilk savunma yatırımlarından biri olan tesis, Makine ve Kimya Endüstrisi (MKE) bünyesinde katlanarak büyüdü. Günümüzde MKE Fişek Fabrikası Müdürlüğü adıyla Türk Silahlı Kuvvetleri’nin ve kolluk kuvvetlerinin hafif mühimmat ihtiyacını karşılayan modern bir sanayi devi olarak faaliyet gösteriyor.
Gölcük Tersanesi (1924): Yavuz zırhlısının bakımı için temelleri atılan tersane, bugün Deniz Kuvvetleri Komutanlığı’nın en önemli askeri denizcilik üssü. Türkiye’nin milli denizaltı ve savaş gemisi inşa/bakım projelerine ev sahipliği yapan tesis, tam kapasiteyle üretime devam ediyor.
Eskişehir Hava Tamirhanesi (1925): Türk havacılık sanayisinin doğduğu bu merkez, günümüzde 1. Hava Bakım Fabrika Müdürlüğü adıyla jet motorları, savaş uçakları ve havacılık sistemlerinin ağır bakım ile modernizasyonunu üstlenen stratejik bir tesis konumunda.
Kırıkkale Mühimmat Fabrikası (1926) ve Çelik Fabrikası (1928): Çorak bir Anadolu köyünden dev bir sanayi şehri çıkartan bu iki tesis, MKE A.Ş. çatısı altında Türkiye’nin ağır silah, pirinç/çelik hammadde ve mühimmat üretim merkezi olma vasfını koruyor.
İLK ŞEKER FABRİKALARI
Anadolu insanının kendi ürettiği pancarla kendi şekerini elde etmesini sağlayan ilk gıda sanayii yatırımları, yaşadıkları özelleştirme süreçlerine rağmen üretim çarklarını döndürmeye devam ediyor.
Alpullu Şeker Fabrikası (Kırklareli - 1926): Türkiye’de ilk şeker üretimini gerçekleştiren (26 Kasım 1926) tarihi tesis, özelleştirme kapsamına alınarak özel sektöre devredildi. Günümüzde dönemsel pancar kırma kampanyalarıyla Kırklareli ve Trakya tarımına hizmet etmeyi sürdürüyor.
Uşak Şeker Fabrikası (Nuri Şeker - 1926): Yerel müteşebbis Nuri Şeker öncülüğünde kurulan ilk şeker fabrikası, özelleştirilmiş olmasına karşın günümüzde faal olarak şeker üretimi yapmaya ve tarihi kimliğini korumaya devam etmektedir.
DÖNÜŞEN VE YOK OLAN MİRASLAR
Erken dönem fabrikalarının tamamı günümüze sanayi tesisi olarak ulaşamadı. Küresel gelişmeler, yanlış ekonomi politikaları ve kentsel dönüşüm baskısı, bazılarının işlev değiştirmesine veya tamamen kapanmasına yol açtı.
Şakir Zümre Fabrikası (İstanbul - 1925): Türkiye’nin ilk özel savunma sanayii tesisi olan fabrika; uçak bombaları ve havan mühimmatı üretiyordu. II. Dünya Savaşı sonrasında ABD’nin Marshall Planı ile gelen askeri yardımların ardından devlet siparişleri kesildi. Fabrika mecburen soba üretimine geçti ve kurucusu Şakir Zümre’nin vefatının ardından 1970’te kapandı.
Bünyan Dokuma Fabrikası (Kayseri - 1927): Kayseri’nin ilk elektrikli dokuma tesislerinden biri olan ve daha sonra Sümerbank bünyesine katılan fabrika, tekstil sektöründeki dönüşüm ve Sümerbank’ın özelleştirilme süreçlerinde üretimi durdurarak atıl kaldı.
Eskişehir Kiremit Fabrikası (1927): Eskişehir’i Türkiye’nin tuğla ve kiremit başkenti yapan ilk özel/kamusal atölye ve tesisler, zamanla modern sanayi bölgelerine taşındı; şehir içinde kalan ilk dönem binaları ise kentsel gelişime yenik düşerek silindi.
İstanbul Otomobil Montaj Fabrikası (Ford Motor Co. - 1929): Tophane Serbest Bölgesi’nde Ford ortaklığıyla kurulan Türkiye’nin ilk otomobil montaj hattı, 1929 Dünya Ekonomik Buhranı ve gümrük kotaları nedeniyle kısa sürede üretimi durdurmak zorunda kaldı.
