Kapadokya’da peribacası çöktü: Milyonlarca yıllık peri bacaları neden yıkılıyor?

Kapadokya’nın manzarası, tamamlanmış bir doğa eseri değil. Kayalara biçim veren su, rüzgar ve aşınma bugün de çalışıyor. Vadiler genişliyor, kaya yüzeyleri değişiyor; bazı peribacaları şekillenirken bazıları dayanımını kaybederek yıkılıyor. UNESCO da bölgeye ilişkin değerlendirmesinde, bu oluşumları meydana getiren aşınma süreçlerinin devam ettiğini belirtiyor.

Nevşehir’in Göreme beldesinde 29 Ekim’de yaşanan kaya düşmesi ise iki kişinin hayatını kaybetmesine, bir kişinin yaralanmasına neden oldu. Göreme Açık Hava Müzesi girişindeki bir peribacasından kopan kaya parçaları çevrede bulunanların üzerine düştü. Bölgeye sağlık, güvenlik ve arama kurtarma ekipleri sevk edildi.

Nevşehir Valisi Hüseyin Kök, olay yerindeki ilk açıklamasında saat 15.15 sıralarında aşırı yağıştan kaynaklanan toprak kayması yaşandığını, bunun sonucunda kaya düşmesi meydana geldiğini bildirdi. Kök, iki kişinin cenazesine ulaşıldığını, yaralının hastaneye sevk edildiğini ve arama kurtarma çalışmalarının sürdüğünü açıkladı.

Peribacalarını şekillendiren doğa, nasıl yıkıyor?

Peribacalarını anlamak için önce onları oluşturan kayaca bakmak gerekiyor. Kapadokya’daki oluşumların önemli bir bölümü, volkanik patlamaların bıraktığı malzemenin taşlaşmasıyla meydana gelen tüflerden gelişti. Bu kayaçlar zaman içinde suyun ve diğer doğal süreçlerin etkisiyle aşınıyor.

TÜBİTAK Bilim ve Teknik’te yayımlanan, Prof. Dr. Raif Kandemir’in kaleme aldığı açıklamaya göre kayaçların türü, katmanların dayanımı, çatlakların yönü, yamacın eğimi ve yüzey suları bu şekillenmede etkili. Yağmur suyu çatlaklardan ilerleyerek kayacın fiziksel ve kimyasal ayrışmasını hızlandırabiliyor. Ayrışan malzemenin taşınmasıyla kaya yüzeyi değişiyor.

Şapkalı peri bacalarında üstteki daha dayanıklı kaya, altındaki daha kolay aşınan gövdeyi koruyor. Ancak bu koruma kalıcı değil. Gövde inceldikçe ve kayaç içindeki ayrışma ilerledikçe yapının dengesi değişebiliyor.

Bugünkü olay için yetkililerin ilk değerlendirmesi aşırı yağış ve buna bağlı toprak kayması yönünde. Peribacalarının genel aşınma mekanizması ise tek başına bu noktadaki kopmanın bütün nedenlerini açıklamıyor. Kayacın ve çatlakların durumu gibi ayrıntılar, olay yerindeki teknik incelemeyle değerlendirilebilecek başlıklar.

Yanardağların bıraktığı miras, suyun şekillendirdiği coğrafya

Bugün Kapadokya’yı tanımlayan vadilerin, kaya sütunlarının ve peribacalarının temelinde bölgenin volkanik geçmişi bulunuyor.

Volkanik patlamalarla çevreye yayılan kül, volkanik cam ve kaya parçaları zamanla sıkışıp taşlaştı. Tüf adı verilen kayaçlar böyle oluştu. Ardından su ve rüzgar, farklı dayanımlardaki katmanları farklı hızlarda aşındırdı; geriye sütun, koni ve mantarı andıran kaya şekilleri kaldı.

Burada iki ayrı zamanı birbirinden ayırmak gerekiyor: Volkanik kayaçların meydana geldiği dönem ile bu kayaçların aşınarak bugünkü peribacası biçimlerini aldığı süreç aynı değil. Kapadokya’nın manzarası, eski volkanik katmanların uzun süre boyunca işlenmesiyle ortaya çıktı.

Kültür ve Turizm Bakanlığı da bölgenin ayırt edici özelliğini, Erciyes ve Hasan Dağı tüflerinin su ve rüzgarla aşınması sonucunda gelişen kaya şekilleriyle açıklıyor.

Kayaların içine kurulan hayat: Kiliseler, manastırlar, yerleşimler

Kapadokya’nın tarihi yalnızca jeolojiden oluşmuyor. İnsanlar bu kayaları oyarak evlere, ibadet yerlerine ve ortak yaşam alanlarına dönüştürdü. Böylece doğal oluşumlarla insan eliyle açılan mekanlar aynı manzaranın parçaları haline geldi.

Göreme Açık Hava Müzesi, bu ilişkinin en belirgin örneklerinden biri. Nevşehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü bilgilerine göre bölgede 4. yüzyıldan 13. yüzyıla kadar yoğun bir manastır yaşamı vardı. Kaya bloklarının içinde kiliseler, şapeller, yemekhaneler ve yaşam alanları bulunuyor.

Tokalı, Elmalı, Karanlık ve Çarıklı kiliseleri gibi yapılar, kaya mimarisinin yanı sıra duvar resimleriyle de tanınıyor. Bu resimler arasında doğrudan kaya yüzeyine yapılan boyamalar ile sıva üzerine uygulanan farklı tekniklerin örnekleri yer alıyor.

Göreme’de ilk çökme değil: 2025’te de kayalar kopmuştu

Göreme’de 20 Eylül 2025’te de bir peribacasının bir bölümü çökmüştü. Gaferli Mahallesi’ndeki olayda kaya parçaları çevreye savrulmuş, can veya mal kaybı yaşanmamıştı. Jandarma ekipleri alanın çevresini şeritle kapatmıştı.

Kapadokya Alan Başkanı Cem Aslanbay, o olayın ardından yaptığı açıklamada eski kaya mekanlarına, sıcaklık farklarına ve donma–çözünme etkilerine dikkat çekmişti.

Düşen blokların temizliğinde de çevredeki oluşumların zarar görmemesi gözetilmişti. İş makinelerinin oluşturacağı titreşimlerin diğer peribacalarına zarar verme riski nedeniyle kırıcı makinelerle müdahalenin uygun görülmediği açıklanmıştı. Bu değerlendirmeler, 2025’te yaşanan kopmaya ilişkindi.

Dünya mirasının kırılgan dengesi

Bölge, 1985’te “Göreme Milli Parkı ve Kapadokya Kayalık Alanları” adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Alan, hem doğal oluşumları hem insanlık tarihine ait izleri nedeniyle kültürel ve doğal değerleri birlikte barındıran karma miras niteliğinde.

Bu miras her yıl yoğun ziyaretçi ağırlıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı verilerini aktaran Nevşehir Valiliği açıklamasına göre 2025’te bölgedeki müze ve ören yerlerine 4 milyon 523 bin 275 ziyaret gerçekleşti. Göreme Açık Hava Müzesi, 1 milyon 186 bin 332 ziyaretçiyle bu merkezler arasında ilk sırada yer aldı.

UNESCO’nun değerlendirmesi, doğal aşınmanın yanı sıra yoğun turizm ve yapılaşma baskısının da kaya yerleşimleri üzerindeki risklerine dikkat çekiyor. Peribacalarını oluşturan süreç yeni kaya şekilleri meydana getirmeyi sürdürebilir; ancak aşınmayla kaybedilen tarihi kiliseler, duvar resimleri ve insan eliyle açılmış mekanlar yeniden üretilemiyor.

Yaşanan elim kazada yakınlarını kaybedenlere baş sağlığı ve 29 Ekim gibi coşkulu bu günde hüzünlüyüz...
Geçmiş olsun Türkiye....