Uzayan kış gecelerinde gece yarısı uyanıp bir türlü uykuya dönemeyenler için tarihten şaşırtıcı bir bilgi geldi. Virginia Tech Üniversitesi’nden tarihçi A. Roger Ekirch’in yıllar süren araştırmasına göre, sanayi öncesi dönemde insanlar geceyi tek parça halinde değil, iki ayrı bölümde uyuyordu.
Gece ikiye bölünüyordu: İlk uyku ve ikinci uyku
Ekirch’in çalışmasına göre insanlar karanlık çöktükten birkaç saat sonra yatağa giriyor ve “ilk uyku” denen 3-4 saatlik bir uykuya dalıyordu. Gece yarısı civarında uyanılıyor, bir saat ya da daha uzun süre ayakta kalınıyordu.
Bu sürede ateş korunuyor, hayvanlara bakılıyor, dua ediliyor, sohbet ediliyor, hatta komşular ziyaret ediliyordu. Ardından “ikinci uyku” için yeniden yatağa dönülüyor ve şafağa kadar uyunuyordu.
Bu düzen o kadar sıradandı ki dönemin kaynaklarında hiç açıklanmadan, herkesin bildiği bir şey gibi anılıyordu. Dönemin hekim kılavuzlarında bile uykunun nasıl ve hangi pozisyonda uyunacağına dair tavsiyeler yer alıyordu.
1697 tarihli bir mahkeme kaydı her şeyi başlattı
Ekirch’in bulduğu ilk referans, Londra’daki bir arşivde saklanan 1697 tarihli bir mahkeme belgesiydi. Jane Rowth adlı 9 yaşındaki bir kızın ifadesinde, annesinin “ilk uykusundan” sonra uyanıp dışarı çıktığı anlatılıyordu. Kadın daha sonra ölü bulunmuştu.
Ekirch, bu ayrıntının peşine düştü. Günlükler, mahkeme kayıtları, tıp kitapları, dua kitapları ve edebi eserler üzerinde yaptığı çalışmada önce 500'ü aşkın referansa ulaştı. Bulgularını 2005'te yayımlanan “At Day’s Close: Night in Times Past” kitabında topladı. Tarihçi bugüne kadar 12 dilde, Antik Yunan’a kadar uzanan 2 binden fazla kayıt tespit etti. Bu kayıtlar arasında Homeros’un Odysseia destanı da bulunuyor.
Sokak lambaları ve fabrika vardiyaları uykuyu tek parçaya indirdi
Ekirch’e göre 19. yüzyılın başından itibaren yapay aydınlatmanın yaygınlaşması ve sanayi devriminin getirdiği çalışma düzeniyle ilk uyku uzamaya, aradaki uyanıklık ise kısalmaya başladı. 20. yüzyılın başlarına gelindiğinde “ilk uyku” ve “ikinci uyku” ifadeleri gündelik dilden büyük ölçüde silinmişti.
İlginç olan, iki parçalı uykuya dair anlatımların azaldığı dönemde uykusuzluk (insomnia) şikayetlerine yapılan atıfların artmaya başlaması. Bazı uyku bilimcileri, gece uyanmalarının kaygıya dönüşmesinde bu tarihsel kırılmanın da etkili olabileceğini düşünüyor.
Deney sonucu: Karanlıkta insanlar yine iki parça uyudu
Tarihçinin bulgularını destekleyen en çarpıcı veri ise bir laboratuvar deneyinden geldi. ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü’nden (NIMH) psikiyatrist Thomas Wehr, 1990'ların başında bir grup gönüllüyü bir ay boyunca her gün 14 saat karanlıkta tuttu.

Gönüllüler ilk gecelerde, büyük olasılıkla birikmiş uyku borçlarını kapatmak için ortalama 11 saat uyudu. Dördüncü haftaya gelindiğinde ise belirgin bir düzen oluştu: Önce 3-5 saat uyuyor, ardından bir-iki saat sessiz bir uyanıklık geçiriyor, sonra yeniden 3-5 saatlik ikinci bir uykuya dalıyorlardı. Wehr’in çalışması 1992'de Journal of Sleep Research’te yayımlandı.
Gece uyanmak her zaman sorun mu?
Bugün gece 3'te uyanmak çoğu kişi için endişe, doktor randevusu ve kimi zaman ilaç anlamına geliyor. Ekirch’e göre ise bu düzeni bilmek, gece uyanmalarına daha sakin yaklaşmaya yardımcı olabilir.
Yine de konu bilim dünyasında tartışmasız değil. Bazı tarihçiler ve antropologlar, sanayi öncesi uykuyu “altın çağ” gibi göstermenin yanıltıcı olabileceğini vurguluyor. Uzmanlar, uyku bozukluğu şikayeti olanların bir sağlık kuruluşuna başvurmasını öneriyor.