İşten çıkarılırsanız, doğal olarak ilk hisler genellikle öfke ya da kaygı olur. Oysa tam da bu anda duygulardan önce yapmanız gerekenleri ve haklarınızı hatırlamanızda yarar vardır. Çünkü işten çıkarılmak, her zaman yıkım anlamına gelmez. Geleceğinizi tekrar inşa etmek için bir başlangıç olarak da görülebilir.
Önce en temel noktadan başlayalım. İşten çıkarılmanın adı hukuken “fesih”tir ve fesih, keyfi bir uygulama değildir. 4857 sayılı İş Kanunu’na göre işverenin fesih gerekçesini özellikle iş güvencesi kapsamındaki çalışanlar açısından açıkça belirtmesi gerekir. “Performans”, “ekonomik nedenler” veya “işin gerekleri” gibi ifadeler kulağa tanıdık geliyor ancak her gerekçe her zaman geçerli sayılacak diye bir kural da yok.
Eğer en az 6 ay kıdeminiz var ise ve ayrıldığınız işyerinde 30 sigortalıdan fazla çalışan bulunuyorsa, iş güvencesi kapsamında kabul edilirsiniz. Bu da işverenin geçerli bir nedeni olmaksızın sizi işten çıkaramaması anlamına gelir. Çıkarırsa da işe iade davası yoluyla hem işe dönüş hem de boşta geçen süre ücreti talep edebilirsiniz. Bu hak, birçok çalışanın bilmediği ama son derece güçlü bir hak olarak karşımıza çıkıyor. İşe iade talebi varsa, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren 30 gün içinde önce zorunlu arabulucuya başvurulması gerekir. Arabuluculuk süreci anlaşmayla sonuçlanmazsa, tutanağın düzenlenmesinden sonra 2 hafta içinde iş mahkemesinde dava açılabilir. Bu süreler kaçırılırsa, hak düşer.
Gelelim en çok sorulara konu olan kıdem ve ihbar tazminatına… Öncelikle işten çıkış kodunuzu kontrol etmeniz önemli. Eğer işveren tarafından haklı bir neden olmaksızın işten çıkarıldıysanız, her bir çalışma yılınız için 30 günlük ücret tutarında kıdem tazminatına hak kazanırsınız. Ayrıca, çalışma sürenize göre 2 ila 8 hafta arasında değişen ihbar süresi de kullandırılmamışsa, ihbar tazminatı da gündeme gelir. Ancak burada kritik bir ayrım var. İşveren sizi haklı nedenle çıkardığını iddia edebilir. Misal, ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık gibi. Bu durumda kıdem ve ihbar ödenmeyebilir. Bu noktada yapılacak şey; belgeleri talep etmek, incelemek ve gerekirse yargı yoluna gitmektir.
Kıdem, ihbar, fazla mesai, yıllık izin gibi alacaklar için genel dava zamanaşımı 5 yıldır. Ancak gecikmek delil kaybı anlamına gelir. SGK’ya bildirilen işten çıkış kodu hatalıysa, bu durum hem işsizlik ödeneğini hem de tazminat haklarını etkileyebilir. Böyle bir durumda işverene yazılı başvuru yapılmalı; sonuç alınamazsa Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Alo 170 hattı veya doğrudan iş mahkemeleri devreye sokulmalıdır.
İşverenin “haklı nedenle” derhal fesih hakkı, sınırsız değildir. 4857 sayılı İş Kanunu’na göre bu nedenler istisnaidir ve ispat yükü işverene aittir. En sık karşılaşılan haklı fesih halleri şunlardır:
- İşçinin hırsızlık, güveni kötüye kullanma, sahte belge düzenleme gibi ağır davranışları
- İşveren veya iş arkadaşlarına yönelik hakaret, tehdit, taciz
- İşe sarhoş veya uyuşturucu etkisi altında gelme
- İşin güvenliğini tehlikeye sokacak davranışlar
- Devamsızlığın mazeretsiz ve süreklilik arz etmesi
Bu tür durumlarda işveren, ihbar ve kıdem tazminatı ödemeden fesih yapabilir. Ancak sadece iddia yeterli değildir, somut delil gerekir. Aksi halde haklı fesih, mahkeme önünde geçersiz sayılabilir.
Haklı nedenle fesih ile sık karıştırılan bir kavram da geçerli nedenle fesihtir. Bu fesih türü, özellikle iş güvencesi kapsamındaki çalışanlar için önemlidir. İşveren; işçinin yetersizliği, performans düşüklüğü, işin veya pozisyonun ortadan kalkması gibi gerekçeler sunabilir. Ancak geçerli neden için son çare ilkesi geçerlidir. Yani işveren, doğrudan fesihten önce uyarı, eğitim, görev değişikliği gibi yolları denemeli; gerçekten son çare olarak feshe başvurmalıdır. Aksi halde fesih geçerli sayılmayabilir.
İhmal etmemeniz gereken bir başka konu işsizlik sigortanız. Eğer son 3 yıl içinde en az 600 gün priminiz varsa ve son 120 gün kesintisiz çalıştıysanız, işsizlik ödeneğine başvurabilirsiniz. Başvuru yeri İŞKUR’dur ve süre kaçırılmamalıdır. Çünkü işten ayrıldıktan sonra 30 gün içinde başvurmazsanız, geciken süre işsizlik ödeneğinden düşülür. İşsizlik ödeneği yalnızca bir maaş değildir. Beraberinde; genel sağlık sigortanız devam eder, İŞKUR üzerinden iş ve meslek danışmanlığı alırsınız, mesleki eğitim ve kurslara yönlendirilebilirsiniz.
Sorularınız için e-posta adresi: [email protected]
